Mở bài Người lái đò sông Đà hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề

Nói đến tùy bút Việt Nam, khó ai bỏ qua tên tuổi Nguyễn Tuân. Người lái đò sông Đà, bài viết đặc sắc nhất mà ông gom vào tập Sông Đà năm 1960, khắc họa một dòng sông vừa dữ dội vừa thơ mộng và một người chở đò dọc vừa gan góc vừa tài hoa. Qua đó, nhà văn ngợi ca núi sông Tây Bắc cùng những người làm lụng thầm lặng trong những năm miền Bắc dựng xây cuộc sống mới.

Nguyễn Tuân (1910–1987) sinh ở Hà Nội, là nhà văn có phong cách độc đáo bậc nhất của văn xuôi nước ta thế kỉ trước. Thời kì trước Cách mạng, ông nổi tiếng với Vang bóng một thời và những trang viết về thú xê dịch; sau Cách mạng, ngòi bút ấy hướng về con người mới và đất nước đang đổi thay. Năm 1958, nhà văn ngược lên Tây Bắc, rồi từ chuyến đi dài ngày đó, tập tùy bút Sông Đà ra mắt năm 1960. Người lái đò sông Đà là bài đặc sắc nhất của tập sách, nơi ông dựng nên hai hình tượng lớn: con sông Đà hung bạo mà trữ tình, và người lái đò bình thường mà phi thường. Hai hình tượng ấy chứa đựng lòng yêu non sông cùng sự trân trọng của Nguyễn Tuân dành cho những người lao động vô danh.

Đọc Nguyễn Tuân, người ta luôn có cảm giác đang theo chân một người vừa là nhà văn, vừa là họa sĩ, nhà quân sự, nhà địa lí. Ông thường ngắm mọi thứ bằng con mắt của người sành văn hóa, mê cái đẹp, chọn những gì gây cảm giác mãnh liệt để miêu tả, và luôn huy động vốn hiểu biết rộng lớn để chữ nghĩa trở nên sống động. Có người ví ông như một định nghĩa sống về người nghệ sĩ. Phong cách ấy được phát huy rực rỡ trong Người lái đò sông Đà, nơi Nguyễn Tuân dồn tâm sức để ca ngợi một dòng sông Tây Bắc và người lái đò đã chế ngự được nó bằng trí tuệ và lòng can đảm.

Cả đời cầm bút, Nguyễn Tuân chỉ theo đuổi một thứ: cái đẹp. Trước Cách mạng tháng Tám, ông tìm nó trong quá khứ, nơi những ông Huấn Cao, những thú chơi thanh tao trong Vang bóng một thời. Sau Cách mạng, cái đẹp không còn nằm ở dĩ vãng mà hiện ra trong đời sống lao động hằng ngày của nhân dân. Người lái đò sông Đà là minh chứng thuyết phục cho sự chuyển hướng ấy. Ở đây, người anh hùng không phải một nhân vật xuất chúng, mà là một người lái thuyền vô danh ở Lai Châu, ngày ngày đưa thuyền vượt thác giữa con sông dữ dằn bậc nhất Tây Bắc.

Những năm cuối thập niên 1950, khi miền Bắc bước vào thời kì xây dựng, Tây Bắc trở thành miền đất hứa của nhiều văn nghệ sĩ. Tô Hoài đã có Truyện Tây Bắc, Chế Lan Viên viết Tiếng hát con tàu như một lời giục giã lên đường. Nguyễn Tuân cũng tìm về miền núi rừng ấy, và từ chuyến đi năm 1958, ông mang về những trang viết sau này in thành tập Sông Đà. Trong số đó, Người lái đò sông Đà là trang viết để lại dấu ấn sâu nhất. Con sông hiện lên với đủ hai gương mặt, khi hung tợn như kẻ thù, lúc dịu dàng như người tình, còn con người hiện lên trong tư thế ung dung làm chủ thiên nhiên.

Mở đầu Người lái đò sông Đà, Nguyễn Tuân đặt câu thơ của một nhà thơ Ba Lan: “Đẹp vậy thay, tiếng hát trên dòng sông”. Lời đề từ ấy như chìa khóa để bước vào toàn bộ thiên tùy bút. Tiếng hát ở đây vừa là tiếng thác réo, tiếng sóng gầm của con sông Đà dữ dội, vừa là khúc ca lặng lẽ của những người lái đò ngày ngày chèo chống giữa ghềnh thác. Bằng ngòi bút tài hoa, Nguyễn Tuân đã biến chuyến đi Tây Bắc thành khúc hát ngợi ca núi sông hùng vĩ và những người làm lụng giữa ghềnh thác.

Lên Tây Bắc năm 1958, Nguyễn Tuân không chỉ đi tìm cảnh đẹp núi rừng. Ông muốn gặp những con người mà ông gọi là “thứ vàng mười đã qua thử lửa”, những người đã đi qua kháng chiến và nay đang góp sức dựng xây miền đất biên cương. Người lái đò sông Đà là kết quả rực rỡ của cuộc tìm kiếm ấy. Bên cạnh dòng sông hùng vĩ, nhà văn phát hiện ra chất vàng quý nhất ở một ông lái đò già: người lao động bình thường mà tài trí, gan dạ, coi việc vượt thác như một công việc thường ngày.

Có những dòng sông chỉ chảy qua bản đồ, có những dòng sông chảy qua lòng người. Với Nguyễn Tuân, sông Đà thuộc loại thứ hai. Ông viết: “Đã có lần tôi nhìn Sông Đà như một cố nhân”. Chỉ một câu văn ngắn đã cho thấy tình cảm gắn bó và cái nhìn trân trọng mà nhà văn dành cho con sông Tây Bắc. Người lái đò sông Đà vì thế không phải trang tả cảnh khô khan, mà là lời tri âm với một dòng sông có tính cách, có tâm trạng, và với những con người đã sống cả đời trên dòng sông ấy.

Trong văn xuôi nước ta sau năm 1945, có hai thiên kí về sông hay đến mức người đọc thường nhắc tên cùng nhau. Hoàng Phủ Ngọc Tường viết về sông Hương bằng giọng trầm lắng, dịu dàng của xứ Huế trong Ai đã đặt tên cho dòng sông?. Trước đó hơn hai mươi năm, Nguyễn Tuân viết về sông Đà bằng một ngòi bút gân guốc, dữ dội và vô cùng tài hoa. Nếu sông Hương là người con gái đẹp mang chiều sâu văn hóa, thì sông Đà trong Người lái đò sông Đà là một sinh thể hai mặt, lúc hung hãn lúc dịu dàng, làm nền để tôn vinh người lái đò Lai Châu dũng cảm và từng trải.

Hiếm có nhà văn nào miêu tả sức mạnh của thiên nhiên dữ dội như Nguyễn Tuân trong Người lái đò sông Đà. Con sông Tây Bắc dưới ngòi bút của ông có những quãng đá dựng vách thành, nơi “mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới có mặt trời”, có những cái hút nước xoáy sâu, có cả những thạch trận được bày sẵn để rình rập con thuyền. Dòng sông ấy chẳng khác gì một đối thủ nham hiểm, lắm mưu nhiều kế, luôn chực nuốt chửng con người. Tìm hiểu vẻ hung bạo ấy, ta sẽ thấy rõ tài năng quan sát, liên tưởng và vốn ngôn ngữ phi thường của nhà văn.

Nguyễn Tuân không chỉ thấy ở sông Đà một kẻ thù dữ dằn mà còn thấy cả một vẻ đẹp dịu dàng, mềm mại hiếm có. Nhìn từ trên cao, dòng sông như mái tóc người con gái buông dài giữa núi rừng Tây Bắc: “Con Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình”. Màu nước thay đổi theo mùa, hai bờ sông lặng lẽ như từ thuở xa xưa, đàn hươu ngẩng đầu nhìn con thuyền trôi qua. Ở những trang ấy, Người lái đò sông Đà đọc lên như thơ dù được viết bằng văn xuôi, cho thấy tâm hồn tinh tế và tình yêu thiên nhiên tha thiết của Nguyễn Tuân.

Giữa nhiều chân dung người Tây Bắc mà Nguyễn Tuân phác họa trong tập Sông Đà, người để lại ấn tượng mạnh nhất là ông lái đò trong Người lái đò sông Đà. Đó là một người chở đò dọc lâu năm, mang dáng vẻ của kẻ cả đời gắn với sông nước; ngay câu tả đầu tiên đã khiến người đọc nhớ mãi: “Tay ông lêu nghêu như cái sào”. Thế nhưng khi cầm lái vượt thác, con người giản dị ấy lại trở thành một vị tướng chỉ huy bình tĩnh, nhớ từng luồng nước, từng hòn đá. Hình tượng ông lái đò chính là nơi kết tinh quan niệm mới của Nguyễn Tuân về người anh hùng trong cuộc sống lao động.

Người ta thường gọi nghệ sĩ là người viết văn, vẽ tranh, chơi đàn. Nguyễn Tuân mở rộng định nghĩa ấy: ai làm công việc của mình đến độ điêu luyện, người đó cũng là nghệ sĩ. Trong Người lái đò sông Đà, ông dành những trang văn hay nhất để kể về cuộc vượt thác của một người lái đò già ở Lai Châu, nơi mỗi nhát chèo là một đường cọ, mỗi lần đổi luồng là một nước cờ. Khi viết rằng “Ông lái đã nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá”, nhà văn đã nâng lao động chân tay lên thành nghệ thuật. Từ chỗ đó, thiên tùy bút gửi đến người đọc một thông điệp sâu xa: chất vàng của đời sống nằm ngay trong những con người bình thường đang lặng lẽ làm việc giữa thiên nhiên khắc nghiệt.