Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh là đoạn trích từ Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, từng được học ở Bài 5 sách Ngữ văn 9 tập một chương trình cũ (các bài khác của khối 9 xem tại chuyên mục Ngữ văn lớp 9). Bài viết tổng hợp những điều cần nắm khi ôn văn bản: nội dung, tiểu sử tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời, thể loại, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh
Đoạn trích ghi lại những chuyện tác giả biết tận mắt hoặc được nghe kể về phủ chúa thời Trịnh Sâm (Thịnh Vương), khoảng những năm Giáp Ngọ, Ất Mùi (1774 – 1775), lúc trong nước tạm yên. Chúa ham trò đèn đuốc, hay ngự ở những hành cung quanh Tây Hồ, núi Tử Trầm, núi Dũng Thúy, và cho dựng đình đài hết nơi này đến nơi khác. Mỗi tháng mấy lần, chúa ra cung Thụy Liên bên hồ; quân lính dàn hầu, nội thần giả làm đàn bà bày hàng bán như chợ, quan theo hầu ghé thuyền mua bán, nhạc công tấu nhạc ở gác chuông chùa Trấn Quốc.
Của quý trong dân gian, từ chim muông, thú hiếm đến gỗ cổ, đá đẹp, chậu cảnh, chúa đều sai thu về. Có lần một cây đa to được chở từ bên kia sông về, cả một đội quân mới khiêng nổi. Phủ chúa được bày vẽ thành non bộ như bến bể đầu non; đêm khuya, tiếng chim muông vang khắp, người hiểu biết cho đó là điềm chẳng lành.
Dựa vào thế chúa, bọn hoạn quan cung giám đi dò nhà nào có cây đẹp, chim hay thì biên hai chữ “phụng thủ”, đêm đến sai lính lấy đi rồi khép chủ nhà vào tội giấu đồ dâng chúa để đòi tiền; nhiều nhà phải tự phá non bộ, chặt cây cảnh cho khỏi vạ. Cuối bài, tác giả kể nhà mình ở phường Hà Khẩu, huyện Thọ Xương cũng đành đốn bỏ cây lê và hai gốc lựu quý vì lẽ ấy.
Thông tin tác giả Phạm Đình Hổ
Phạm Đình Hổ (1768 – 1839), tự Tùng Niên hoặc Bỉnh Trực, hiệu Đông Dã Tiều, thường được gọi là Chiêu Hổ. Ông quê làng Đan Loan, huyện Đường An, trấn Hải Dương, xuất thân trong một gia đình nhiều đời khoa hoạn; cha ông là Phạm Đình Dư từng làm quan dưới triều Lê – Trịnh.
Ông lớn lên giữa thời loạn lạc: cuối Lê, Tây Sơn rồi đầu Nguyễn. Đỗ sinh đồ cuối thời Lê, các khoa thi sau đều không đỗ, ông chủ yếu sống cảnh nghèo, ẩn cư, dạy học và viết sách. Thời Minh Mạng, ông được triệu vào kinh, làm quan ở Viện Hàn lâm rồi Tế tửu Quốc Tử Giám, nhưng nhiều lần xin từ chức và cuối cùng về trí sĩ.
Phạm Đình Hổ là học giả uyên bác, để lại hơn hai mươi trứ tác bằng chữ Hán thuộc đủ lĩnh vực: văn học, lịch sử, địa lí, lễ nghi, triết học. Đáng chú ý có Vũ trung tùy bút, Tang thương ngẫu lục, An Nam chí, Ô châu lục cùng một số tập thơ. Văn của ông giản dị, ghi chép chân thực, thấm đượm tâm sự của một kẻ sĩ thời loạn.
Thông tin tác phẩm Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh
Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh trích từ đâu?
Văn bản được lấy từ tập Vũ trung tùy bút (nghĩa là tùy bút viết trong mưa), một tập ghi chép bằng chữ Hán của Phạm Đình Hổ, gồm khoảng chín mươi mẩu (các bản đếm 88 hoặc 90 bài). Bản dịch tiếng Việt quen thuộc là của Nguyễn Hữu Tiến.
Hoàn cảnh sáng tác
Tập tùy bút ra đời vào khoảng đầu thời Nguyễn, tức đầu thế kỉ XIX, khi tác giả hồi nhớ lại những việc mắt thấy tai nghe ở cuối thời Lê – Trịnh. Riêng đoạn trích này kể chuyện phủ chúa thời Trịnh Sâm, quãng 1774 – 1775.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: tùy bút trung đại, tức lối ghi chép tùy hứng về người thật, việc thật, chẳng cần cốt truyện.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả, kín đáo biểu cảm.
Bố cục Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh có mấy phần?
Văn bản gồm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “…triệu bất tường”): cảnh sống xa hoa của chúa Trịnh Sâm trong phủ.
- Phần 2 (còn lại): sự nhũng nhiễu, cướp bóc dân lành của bọn hoạn quan hầu cận.
Giá trị nội dung
- Phơi bày lối sống hưởng lạc không chừng mực của chúa Trịnh và thói tác oai tác quái của bọn quan lại hầu cận thời Lê – Trịnh.
- Cho thấy nỗi khổ của người dân dưới một chính quyền mục nát, đồng thời ngầm dự báo sự suy tàn của triều đại.
- Bộc lộ thái độ phê phán, bất bình kín đáo của tác giả, một kẻ sĩ có lương tri.
Giá trị nghệ thuật
- Lối ghi chép chân thực, khách quan, cụ thể (thời gian, địa điểm, sự việc rõ ràng), gần như không bình luận mà vẫn tố cáo mạnh.
- Chi tiết chọn lọc, tiêu biểu (cây đa phải một cơ binh khiêng, nội thần giả đàn bà bán hàng, hai chữ “phụng thủ”).
- Kết hợp kể, tả sinh động; giọng văn điềm đạm nhưng ẩn chứa thái độ; chuyện của chính gia đình tác giả làm tăng sức thuyết phục.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề khoanh vùng điều được kể: chuyện trong phủ chúa Trịnh. Hai chữ chuyện cũ cho thấy đây là những việc tác giả hồi nhớ lại sau khi họ Trịnh đã mất, nhắc người đọc rằng cảnh xa hoa ấy đã thành quá khứ, đúng như dự cảm “triệu bất tường” trong bài.
Sơ đồ tư duy Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh
Tóm tắt Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh
Mẫu 1 – Tóm tắt Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh ngắn nhất
Thời Trịnh Sâm, chúa mải mê xây đình đài, bày những cuộc dạo chơi tốn kém ở Tây Hồ và sai thu gom khắp nơi chim quý, cây lạ về trang trí phủ. Nương thế chúa, bọn hoạn quan đi dò nhà có của quý, biên chữ “phụng thủ” rồi cướp đoạt, vu oan để dọa lấy tiền, khiến dân phải tự phá của mình cho khỏi vạ, kể cả gia đình tác giả.
Mẫu 2 – Tóm tắt Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh đầy đủ
Khoảng năm 1774 – 1775, đất nước tạm yên, chúa Trịnh Sâm ham chơi đèn đuốc, hay ngự ở các hành cung quanh Tây Hồ và cho dựng đình đài nối tiếp nhau. Mỗi tháng vài lần, chúa ra cung Thụy Liên dạo chơi; lính dàn quanh hồ, nội thần giả làm đàn bà bán hàng, quan hầu ghé thuyền mua bán, nhạc công tấu nhạc khắp nơi. Chúa còn bắt dân nộp chim muông, thú hiếm, gỗ cổ, đá đẹp, có khi chở cả cây đa lớn qua sông, cả đội lính khiêng. Phủ chúa được bày thành non bộ, đêm đêm tiếng chim muông vang dậy, người hiểu biết cho là điềm gở. Bọn hoạn quan nhân đó đi dò của quý, biên chữ phụng thủ, đêm đến cho lính lấy rồi đổ tội cất giấu đồ dâng chúa để dọa tiền; có nhà phải phá cả tường để khiêng đá, khiêng cây. Nhà tác giả ở phường Hà Khẩu cũng đành đốn một cây lê và đôi cây lựu quý để tránh tai vạ.
Lời kết
Học Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh, em cần nhớ: đây là tùy bút trung đại ghi chép người thật, việc thật; văn bản có hai mảng hiện thực (chúa ăn chơi, hoạn quan nhũng nhiễu); và thái độ của tác giả được gửi kín đáo qua câu “triệu bất tường” cùng chuyện của chính gia đình mình.
Xem thêm: