Tự huyễn là cách nói gọn của tự huyễn hoặc: tự làm cho mình tin vào một điều không có thật, hoặc tốt đẹp hơn sự thật, để khỏi phải đối diện với thực tế khó chịu. Nói nôm na, tự huyễn là tự lừa mình. Người trẻ hay dùng câu “đừng tự huyễn nữa” để nhắc bạn bè tỉnh lại khi họ cứ bám vào một hi vọng hão.
| Nghĩa ngắn | Tự đánh lừa bản thân, tin vào điều không có thật hoặc không có cơ sở |
| Gốc từ | Hán Việt: tự 自 (mình) + huyễn 幻 (ảo, giả) + hoặc 惑 (mê, lầm) |
| Loại từ | Động từ; “sự tự huyễn” là cách danh từ hóa |
| Sắc thái | Chê nhẹ hoặc tự giễu; dùng nhiều trong khẩu ngữ, trên mạng |
Tự huyễn: khi người bị lừa là chính mình
Muốn hiểu tự huyễn, cần bắt đầu từ huyễn hoặc. Từ điển tiếng Việt giảng huyễn hoặc là làm cho mất sáng suốt, lầm lẫn, tin vào những điều không có thật; Từ điển Việt–Việt của Hồ Ngọc Đức cũng ghi nghĩa “làm cho lầm lẫn”, “làm cho mù quáng tin theo”. Bình thường, huyễn hoặc là việc một người làm với người khác: kẻ bịa chuyện kì bí để huyễn hoặc dân làng. Thêm chữ tự vào trước, mũi tên quay ngược lại. Người bị đánh lừa giờ là chính người đang kể chuyện.
Cách nói đầy đủ “tự huyễn hoặc mình” vốn đã có trong từ điển. Trong khẩu ngữ, nhất là trên mạng, người ta rút gọn thành “tự huyễn”, nghe vẫn đủ ý. Vài câu ví dụ:
- “Thi xong mới thấy mấy tuần trước toàn tự huyễn là mình ôn kĩ rồi.”
- “Người ta đã nói rõ là không thích, cậu đừng tự huyễn thêm nữa.”
- “Nhiều lúc mình tự huyễn hoặc rằng mai sẽ chăm, rồi mai lại hẹn mai.”
Tự huyễn khác ảo tưởng, tự kỷ ám thị ra sao?
| Từ | Điểm chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự huyễn (hoặc) | Hành động tự lừa mình, thường để né sự thật khó chịu | Tự huyễn rằng điểm kém chỉ vì đề khó |
| Ảo tưởng | Điều tưởng tượng không có thực; cũng chỉ việc tin vào điều đó | Ảo tưởng mình giỏi hơn mọi người |
| Tự kỷ ám thị | Tự nhắc đi nhắc lại một ý nghĩ cho đến khi tin hẳn | Ngày nào cũng tự nhủ “mình xui lắm” |
| Tỉnh táo, nhìn thẳng sự thật (trái nghĩa) | Chấp nhận điều đang xảy ra, kể cả khi nó không vui | Nhận ra mình ôn chưa kĩ và học lại |
Ảo tưởng là cái được tin, tự huyễn là cách mình tự đưa mình vào cái tin ấy. Bài ảo tưởng và ảo tưởng sức mạnh nói kĩ hơn về vế đầu. Còn tự kỷ ám thị trung tính hơn: có thể tự ám thị để tự tin lên, nhưng hiếm ai “tự huyễn” theo nghĩa tốt. Giới trẻ còn một chữ gần nghĩa, nói theo kiểu đùa, là delulu trong fandom.
Gần nghĩa với tự huyễn còn có tự dối lòng, tự lừa dối mình, ru ngủ bản thân. Trái nghĩa: tỉnh táo, tự biết mình, nhìn thẳng vào sự thật.
Ba chữ Hán ghép nên tự huyễn hoặc
Chữ huyễn (幻) nghĩa là giả mà trông như thật. Người Việt quen đọc chữ này là ảo, nên huyễn thuật chính là ảo thuật, huyễn cảnh cũng là ảo cảnh. Chữ hoặc (惑) là mê, lầm, ngờ, gặp lại trong mê hoặc, nghi hoặc. Còn tự (自) là chính mình, như trong tự tin, tự trọng.
Ghép ba chữ thì được một hình ảnh khá rõ: tự mình dựng một cảnh ảo rồi tự mình mê vào cảnh ấy. Chữ huyễn tưởng, tức tưởng tượng ra và tin vào điều không có thật, cũng cùng gốc 幻.
Bàn về thói tự huyễn trong bài nghị luận
Đề nghị luận về “lối sống ảo tưởng” hay “dám nhìn thẳng vào sự thật” có thể dùng tự huyễn làm điểm tựa. Vài ý gợi mở:
- Tự huyễn đôi khi giúp người ta đỡ đau trong chốc lát, nên nó hấp dẫn.
- Cái giá phải trả là mất thời gian để sửa lỗi thật: ai cũng tự nhủ “đề khó” thì không ai xem lại cách học.
- Đối lập với tự huyễn là sự trung thực với chính mình, thứ khó hơn nhưng giúp ta lớn lên.
Dẫn chứng gần gũi có thể lấy từ đời sống mạng, nơi nhiều người dựng một hình ảnh đẹp đẽ rồi tin luôn vào nó; bài lối sống ảo và cách bàn về nó có thêm gợi ý. Tự huyễn mà kéo dài, mất hẳn ranh giới thật và tưởng, thì đã không còn là chuyện chữ nghĩa; lúc đó nên trò chuyện với người thân hay chuyên gia tâm lý.
Tự huyễn trong lời nói hằng ngày
Tự huyễn hoặc là gì?
Là dạng đầy đủ của tự huyễn: tự làm mình mất sáng suốt, tin vào điều không có thật hoặc tốt hơn thực tế. Từ điển ghi ví dụ “tự huyễn hoặc mình” dưới mục từ huyễn hoặc.
Huyễn hoặc là gì?
Là làm cho người khác lầm lẫn, mù quáng tin theo những điều không có thật, có khi mang màu mê tín. Ví dụ: dựng chuyện ma quỷ để huyễn hoặc người nhẹ dạ.
Tự huyễn có phải là tự sướng không?
Không hẳn. Tự sướng trong khẩu ngữ là tự chụp ảnh mình hoặc tự khen mình cho vui; tự huyễn là tự lừa mình, thường có chút đáng tiếc. Một người có thể tự khen cho vui mà vẫn biết rõ sự thật, còn người tự huyễn thì không muốn biết.
Viết “tự huyển” có đúng không?
Không đúng. Chữ này mang dấu ngã: huyễn, như trong huyễn hoặc, huyễn tưởng. Viết dấu hỏi thành “huyển” là sai, dễ gặp ở người nói giọng không phân biệt hỏi – ngã.