Ám thị là tác động ngầm vào tâm lí, khiến một người tiếp nhận ý nghĩ, cảm giác hay hành động mà không qua cân nhắc, kiểm chứng. Lời nói, ánh mắt, cử chỉ, một hình ảnh lặp đi lặp lại đều có thể thành ám thị. Trong tâm lí học, ám thị (tiếng Anh: suggestion) đến từ người khác hoặc từ chính mình; dạng tự gieo vào đầu mình thường được gọi là tự ám thị.
| Nghĩa ngắn | Gợi ý ngầm khiến người khác tin, cảm hoặc làm theo mà không suy xét |
| Gốc từ | Hán Việt 暗示: ám (ngầm, tối) + thị (bảo cho thấy) |
| Loại từ | Động từ; “sự ám thị”, “lời ám thị” dùng như danh từ |
| Tiếng Anh | Suggestion; tự ám thị là autosuggestion |
Ám thị: lời gợi đi đường vòng
Chữ ám 暗 là tối, ngầm, như trong ám muội, ám sát. Chữ thị 示 là bảo cho thấy, như trong chỉ thị, biểu thị. Ám thị, theo mặt chữ, là bảo cho biết một cách kín đáo. Từ điển tiếng Việt vẫn giữ nghĩa cũ này (tỏ cho biết gián tiếp), nhưng nghĩa dùng nhiều hơn là: dùng tác động tâm lí để người khác tiếp nhận một cách thụ động ý nghĩ, ý định của mình.
Chỗ khác nhau giữa ám thị và thuyết phục nằm ở con đường đi. Thuyết phục đưa lí lẽ cho người nghe tự xét; ám thị đi vòng qua lí lẽ ấy. Người bị ám thị thường không biết mình đang bị dẫn, và khi làm theo thì tưởng đó là ý của chính mình.
Các nhà tâm lí học thường chia hai hướng: ám thị từ bên ngoài (người khác, quảng cáo, đám đông tác động lên mình) và tự ám thị (mình lặp đi lặp lại một ý với bản thân). Thuật thôi miên dựa nhiều vào ám thị; cuối thế kỉ 19, dược sĩ người Pháp Émile Coué nổi tiếng với phương pháp dùng câu tự nhủ tích cực, lặp lại hằng ngày.
Những cảnh ám thị quen mắt
Ám thị không cần phòng tối hay chiếc đồng hồ đung đưa. Nó có mặt ở những chỗ rất thường.
- Trong lớp học: một em bị gọi là “đứa vụng về” nhiều lần, lâu dần làm gì cũng run tay, đúng như lời gán cho mình.
- Trước quầy hàng: câu “chỉ còn hai suất cuối” làm người ta vội mua trước khi kịp hỏi mình có cần không.
- Trong phòng khám: viên thuốc không có hoạt chất mà người bệnh vẫn thấy đỡ, vì tin rằng đó là thuốc. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng giả dược.
- Trong đám đông: một người hô “có cháy”, cả nhóm cùng chạy dù chưa ai thấy lửa.
- Với chính mình: sáng nào cũng tự nói “mình chẳng làm được gì ra hồn”, đến chiều thật sự bỏ dở việc đang làm.
Dấu hiệu chung của các cảnh này là phản ứng đến trước suy nghĩ. Người trong cuộc thường chỉ nhận ra khi đã làm theo xong.
Vì sao lời gợi ngầm lại có sức nặng?
Bộ não không đủ sức kiểm tra mọi thông tin đi qua nó, nên hay đi đường tắt: tin người có uy tín, tin điều nghe nhiều lần, làm theo số đông. Ám thị khai thác chính các đường tắt đó.
Vài yếu tố khiến người ta dễ bị ám thị hơn: tuổi nhỏ, lúc đang xúc động mạnh, lúc mệt hay sợ hãi, và khi người nói có quyền uy với mình (cha mẹ, thầy cô, bác sĩ, thần tượng). Lời ám thị thấm sâu nhất khi khớp với điều người nghe vốn đã lo hoặc đã mong; nó trượt xuống tầng tiềm thức dưới ý thức mà không gặp mấy sức cản.
Tác động của ám thị đi theo hai chiều. Chiều tốt: lời động viên đúng lúc giúp một người dám thử lại, sự tin tưởng làm người bệnh bớt căng thẳng. Chiều xấu: định kiến được gieo từ nhỏ, quảng cáo thổi phồng, kẻ lừa đảo tạo cảm giác khẩn cấp để nạn nhân chuyển tiền trước khi kịp hỏi ai.
Nếu thấy mình bị một ý nghĩ tiêu cực đeo bám, lo âu kéo dài hoặc cảm giác bị người khác điều khiển, nên tìm đến chuyên gia tâm lí hoặc bác sĩ để được tư vấn, thay vì tự đoán.
Ám thị, tự kỷ ám thị và thao túng khác nhau ra sao?
| Khái niệm | Ai tác động lên ai | Có chủ ý không |
|---|---|---|
| Ám thị | Người khác, môi trường hoặc chính mình tác động lên tâm lí | Có thể có, có thể không |
| Tự kỷ ám thị | Chính mình lặp một ý với bản thân đến khi tin là thật | Thường có, nhưng cũng có khi thành thói quen vô thức |
| Thôi miên | Người thôi miên dẫn người kia vào trạng thái tập trung rồi đưa lời ám thị | Có, và cần sự hợp tác của người được thôi miên |
| Thao túng tâm lí | Một người cố ý điều khiển suy nghĩ người kia để có lợi cho mình | Luôn có chủ ý, thường lặp lại lâu dài |
Tự kỷ ám thị là một nhánh hẹp của ám thị, được giải nghĩa riêng ở bài khi niềm tin về bản thân điều khiển hành vi. Còn thao túng là ám thị bị dùng có chủ đích và kéo dài; một dạng điển hình là thao túng để người kia tự nghi ngờ bản thân. Một câu dễ phân biệt: thầy giáo nói “em làm được” là ám thị có lợi; người yêu ngày nào cũng bảo “em nhớ sai rồi” cho đến khi em thôi tin trí nhớ của mình là thao túng.
Ám thị trong lời ăn tiếng nói hằng ngày
Ám thị tâm lý là gì?
Là cách gọi đầy đủ của ám thị theo nghĩa tâm lí học: tác động vào tâm trí người khác (hoặc chính mình) để họ tiếp nhận một ý nghĩ, cảm giác mà không phân tích. Thường gặp trong giáo dục, quảng cáo, y học và thôi miên.
Ám thị tiếng Anh là gì?
Là suggestion. Tự ám thị là autosuggestion; khả năng dễ bị ám thị gọi là suggestibility.
Bị ám thị có nguy hiểm không?
Tùy nội dung lời ám thị. Lời gợi tích cực có thể giúp người ta tự tin hơn; lời gợi tiêu cực lặp lâu ngày có thể làm méo cách một người nhìn bản thân hoặc khiến họ dễ bị lừa.
Làm sao để ít bị ám thị hơn?
Tập dừng vài giây trước khi làm theo một lời thúc giục, nhất là khi bị giục “phải quyết ngay”. Hỏi lại nguồn của thông tin và để ý xem mình đang tin vì có bằng chứng hay chỉ vì đã nghe quá nhiều lần.