Tự kỷ ám thị là việc một người tự gieo vào đầu mình một ý nghĩ, lặp đi lặp lại cho tới khi tin nó là thật, và niềm tin ấy quay lại chi phối cảm xúc, hành động của chính họ. Thuật ngữ tâm lý tương ứng trong tiếng Anh là autosuggestion. Tự kỷ ám thị tiêu cực hay tích cực đều có, và nó không liên quan gì tới chứng tự kỷ.
| Nghĩa ngắn | Tự gợi ý ngầm cho bản thân đến mức tin và làm theo |
| Gốc từ | Hán Việt 自己暗示: tự kỷ (chính mình) + ám (ngầm) + thị (bảo cho biết) |
| Loại từ | Danh từ, cũng dùng như động từ: “đừng tự kỷ ám thị nữa” |
| Sắc thái | Trung tính trong sách tâm lý; trong lời nói thường ngày hay mang ý chê “tự dọa mình” |
Tự kỷ ám thị theo nghĩa tâm lý học
Trong tâm lý học, ám thị là đưa một ý tưởng vào tâm trí người khác mà không cần lập luận, khiến họ chấp nhận nó gần như tự động. Khi người gieo ý tưởng và người nhận là một, ta có tự ám thị. Các tài liệu bách khoa xếp nó gần với hiệu ứng giả dược và thường nhắc tới nó như một phần của tự thôi miên.
Người làm cho khái niệm này nổi tiếng là Émile Coué (1857–1926), một dược sĩ người Pháp. Theo các tài liệu tiểu sử, ông nhận thấy khách mua thuốc dường như đỡ bệnh nhanh hơn khi được ông khen thuốc tốt. Từ đó ông xây dựng phương pháp “tự ám thị có ý thức”, mà cốt lõi là đọc đi đọc lại mỗi sáng mỗi tối một câu: “Mỗi ngày, về mọi mặt, tôi đang ngày càng tốt hơn”. Cuốn sách về phương pháp này được in ở Anh năm 1920 và ở Mỹ năm 1922, sau đó lan rộng khắp nơi.
Cần nói thêm cho công bằng: các tài liệu cũng ghi nhận rằng nghiên cứu khoa học riêng về tự ám thị còn rất ít, phần lớn câu chuyện thành công dựa vào những ca bệnh ngắn do chính Coué kể lại. Vai trò hỗ trợ tinh thần của nó ngày nay phần nhiều được các kỹ thuật thư giãn, thiền định đảm nhận.
Ghép nghĩa từng chữ Hán cũng ra đúng ý: tự kỷ (自己) là chính mình, ám (暗) là ngầm, thị (示) là bảo cho biết. Tức là chính mình ngầm bảo mình. Một số sách viết tự kỉ ám thị với chữ i ngắn; hai cách viết cùng nghĩa.
Những lúc ta đang tự ám thị mà không hay
Ai cũng từng tự ám thị, chỉ là ít người gọi tên nó. Vài cảnh rất quen:
- Trước giờ kiểm tra cứ lẩm bẩm “chắc mình làm sai hết”, vào phòng thi thì đầu trống rỗng thật.
- Tin rằng “mình vốn dốt Toán”, nên gặp bài khó là buông bút, không thử thêm cách nào.
- Uống viên kẹo ngậm mà tưởng là thuốc, thấy cổ họng dịu hẳn.
- Trước trận đấu, cả đội hô to “mình làm được”, rồi chơi thoải mái hơn hẳn.
Hai cảnh đầu là tự kỷ ám thị tiêu cực: câu tự nhủ biến thành lời tiên tri tự ứng nghiệm. Hai cảnh sau nghiêng về phía tích cực. Điểm chung là niềm tin đi trước, cảm giác và hành vi đi theo. Những biểu hiện này là chuyện tâm lý thường ngày, không dùng để tự chẩn đoán.
Vì đâu một câu tự nhủ lại có sức nặng đến thế
Một lời lặp lại đủ nhiều lần sẽ thành quen, và cái quen dễ bị nhầm thành cái đúng. Khi ta đã tin một điều về bản thân, ta có xu hướng chú ý những gì khớp với niềm tin ấy và bỏ qua phần còn lại. Người tin “mình kém giao tiếp” sẽ nhớ kĩ lần nói vấp, quên mất những buổi trò chuyện vui vẻ.
Cảm xúc cũng góp phần. Lo âu khiến tim đập nhanh, tay run; người đang lo lại đọc những dấu hiệu ấy như bằng chứng rằng mình sắp hỏng việc. Vòng lặp cứ thế tự nuôi nó. Những ý nghĩ lặp lại lâu ngày dần chìm xuống, thành phản xạ mà tầng tiềm thức dưới ý thức chi phối.
Về tác động, mặt tích cực là một câu tự nhủ đúng lúc có thể giúp bình tĩnh, bền bỉ hơn. Mặt tiêu cực là những câu kiểu “mình vô dụng” làm người ta né thử thách, dễ rơi vào cảm giác tự thấy mình thua kém người khác. Nếu những ý nghĩ tiêu cực về bản thân lặp lại dai dẳng, gây mất ngủ, ảnh hưởng học hành hay khiến bạn thấy nặng nề kéo dài, hãy chia sẻ với người thân, thầy cô và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ.
Không phải tự kỷ, cũng không hẳn là manifest
| Tự kỷ ám thị | Tự kỷ (rối loạn phổ tự kỷ) | Manifest | |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Hiện tượng tâm lý: tự gieo niềm tin cho mình | Rối loạn phát triển thần kinh, do chuyên môn y khoa chẩn đoán | Trào lưu mạng: viết, nói ra điều ước để “hút” nó tới |
| Ai cũng gặp? | Có, ở mức này hay mức khác | Không | Chỉ người theo trào lưu |
| Điểm cần nhớ | Có hai chiều tốt, xấu | Không phải tính cách, không dùng làm lời trêu | Thiếu hành động thì ước vẫn chỉ là ước |
Hai cụm đầu chỉ giống nhau ở hai chữ “tự kỷ”. Trong tự kỷ ám thị, phần quan trọng là “ám thị”, còn “tự kỷ” chỉ cho biết người nhận lời gợi ý chính là bản thân mình; trong khi đó, tên gọi rối loạn tự kỷ là cách người Việt gọi autism, một tình trạng y khoa. Vì vậy gọi đùa ai đó “bị tự kỷ” chỉ vì họ hay tự nhủ là dùng sai và dễ gây tổn thương. Với trào lưu viết điều ước ra để chờ nó thành thật, phần có cơ sở thường chính là cơ chế tự ám thị: lặp lại mục tiêu giúp mình nhớ và hướng hành động về phía đó.
Cùng họ với manifest là thuyết cho rằng nghĩ gì sẽ hút điều đó tới, nguồn gốc và mặt trái được phân tích ở thuyết luật hấp dẫn.
Tự kỷ ám thị: hỏi gì, đáp nấy
Tự kỷ ám thị có phải là bệnh không?
Không. Đây là một hiện tượng tâm lý ai cũng có thể gặp, không phải tên một chẩn đoán. Chỉ khi những ý nghĩ tiêu cực lặp lại kéo dài và làm xáo trộn cuộc sống thì mới cần người có chuyên môn xem xét.
Tự kỷ ám thị tiếng Anh là gì?
Là autosuggestion, đôi khi gọi là self-suggestion. Đừng dịch thành autism, vì từ đó chỉ chứng tự kỷ, một khái niệm hoàn toàn khác.
Làm sao để thoát khỏi tự kỷ ám thị tiêu cực?
Thử ghi lại câu tự nhủ quen thuộc, rồi hỏi bằng chứng nào cho thấy nó đúng và bằng chứng nào cho thấy nó sai. Thay “mình chắc chắn trượt” bằng một câu sát thực tế hơn như “mình đã ôn phần lớn bài”. Nếu tự làm không được, đừng ngại nhờ người lớn hoặc chuyên gia.
Viết tự kỷ ám thị hay tự kỉ ám thị?
Cả hai đều được dùng. Chữ kỷ và kỉ chỉ khác nhau ở quy ước viết i hay y sau phụ âm, nghĩa không đổi.