Trường thơ Loạn là tên một nhóm nhà thơ ở Bình Định do Hàn Mặc Tử khởi xướng vào cuối những năm 1930, cùng Chế Lan Viên, Yến Lan và sau đó là Bích Khê, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao. Nhóm còn được gọi là trường thơ Điên, nổi tiếng với những vần thơ đầy trăng, hồn, máu, xương sọ, đi theo hướng tượng trưng và siêu thực giữa lúc Thơ mới đang thiên về lãng mạn.
| Khái niệm | Một nhóm, một khuynh hướng thơ trong phong trào Thơ mới, đặt chân ở Quy Nhơn, Bình Định |
| Người khởi xướng | Hàn Mặc Tử |
| Thành viên thường được kể | Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan; về sau thêm Bích Khê, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao |
| Tuyên ngôn | Lời tựa tập Điêu tàn (1937) của Chế Lan Viên |
| Dấu hiệu nhận biết | Hình ảnh kinh dị, ma quái; cảm xúc tột cùng; nhạc tính; tượng trưng, siêu thực |
Trường thơ Loạn ra đời thế nào?
Giữa những năm 1930, ở Quy Nhơn có một nhóm bạn thơ thân thiết. Hàn Mặc Tử khi ấy đã có tiếng, Chế Lan Viên còn là cậu học trò mười mấy tuổi, Yến Lan vừa viết xong một tập thơ về chiến tranh mang tên Giếng loạn. Chính cái tên tập thơ ấy gợi cho Hàn Mặc Tử chữ “Loạn” để đặt cho cả trường phái.
Theo lời kể được nhiều tài liệu chép lại, ngày Chế Lan Viên mang bản in đặc biệt của tập Điêu tàn đến tặng, Hàn Mặc Tử hào hứng tuyên bố lập trường thơ, và coi lời tựa của tập thơ là bản tuyên ngôn đầu tiên. Tin về một “trường thơ Điên” ở Quy Nhơn từ đó lan ra khắp các thi đàn.
Chữ “trường” ở đây gần với nghĩa trường phái hơn là một tổ chức. Nhóm không có điều lệ hay tờ báo riêng. Cái gắn họ lại là một cách nghĩ chung về thơ: làm thơ là một việc phi thường, kẻ làm thơ phải mơ, phải say, thậm chí phải điên, đứng ra ngoài lối sống bình thường.
Bàn Thành tứ hữu và các thành viên về sau
Trước khi có tên Trường thơ Loạn, bốn nhà thơ Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan và Quách Tấn đã được người đương thời gọi là Bàn Thành tứ hữu, tức bốn người bạn ở đất thành Đồ Bàn. Đồ Bàn là kinh thành cũ của Chăm Pa ở Bình Định, nơi còn nhiều tháp cổ đổ nát, và cũng là không gian ám ảnh trong thơ Chế Lan Viên.
| Tên gọi | Gồm ai | Tính chất |
|---|---|---|
| Bàn Thành tứ hữu | Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan, Quách Tấn | Nhóm bạn thơ đất Bình Định, gọi theo tình bạn và quê đất |
| Trường thơ Loạn | Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan; thêm Bích Khê, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao | Một khuynh hướng sáng tác, gọi theo phong cách thơ |
Hai tên gọi chồng lên nhau nhưng không trùng khít. Quách Tấn ở trong Bàn Thành tứ hữu, song thơ ông nghiêng về lối cổ điển, ít chất “loạn”, nên nhiều tài liệu không xếp ông vào trường thơ. Ngược lại, Bích Khê không thuộc bốn người bạn ban đầu nhưng lại được xem là người theo phong cách Trường thơ Loạn rõ nhất. Các tài liệu kể danh sách thành viên không hoàn toàn giống nhau, nên khi làm bài chỉ cần nắm những tên chắc chắn: Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan, Bích Khê.
Ba tập thơ tiêu biểu của Trường thơ Loạn
Điêu tàn (Chế Lan Viên, 1937)
Tập thơ của một tác giả mới mười bảy tuổi, viết về vương quốc Chăm Pa đã mất. Tháp đổ, xương khô, máu và những linh hồn tử sĩ trở đi trở lại. Lời tựa của tập thơ được xem là tuyên ngôn mĩ học của cả nhóm. Muốn biết chặng đường sau đó của tác giả, xem cuộc đời và sự nghiệp Chế Lan Viên.
Đau thương (Hàn Mặc Tử)
Theo nhiều tài liệu, tập thơ ban đầu mang tên Thơ Điên, sau được tác giả đổi tên. Đây là nơi chất “loạn” lên đến cao độ: hồn muốn trào ra đầu ngọn bút, trăng có máu, có xác, có hồn. Nhưng cũng chính Hàn Mặc Tử viết những câu thơ trong trẻo như ở bài soạn Đây thôn Vĩ Dạ, nơi cái ma mị chỉ còn thấp thoáng ở hình ảnh thuyền chở trăng và người khách đường xa mờ nhân ảnh.
Tinh huyết (Bích Khê)
Tập thơ có lời tựa của Hàn Mặc Tử, được nhắc tới nhiều vì chất tượng trưng và nhạc tính. Nhiều bài trong tập cho thấy Bích Khê dùng âm thanh của chữ để gợi cảm giác, đôi khi hơn cả nghĩa. Học sinh lớp 9 gặp ông qua soạn bài Tiếng đàn mưa của Bích Khê.
Đọc ba tập thơ, có thể thấy những hình ảnh giống nhau đi từ thơ người này sang thơ người kia: trăng, hồn, máu, bóng ma. Giọng điệu thì mỗi người một khác. Hàn Mặc Tử đau đớn và khao khát; Chế Lan Viên lạnh lẽo, kinh dị; Bích Khê du dương, nhiều màu sắc.
Đọc thế nào để nhận ra chất “Loạn”?
- Hình ảnh kinh dị, ma quái. Sọ người, xương khô, mồ hoang, máu, linh hồn người chết xuất hiện dày đặc. Đây là chỗ khiến nhiều người đương thời sốc.
- Cảm xúc ở mức tột cùng. Nhà thơ không buồn mà gào, không vui mà cười đến điên cuồng. Cái tôi bị đẩy ra ngoài giới hạn bình thường.
- Thế giới bên kia. Cõi chết, cõi mộng, cõi trăng nhiều khi được nói tới nhiều hơn cõi sống.
- Ảnh hưởng thơ Pháp. Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam nhận xét Hàn Mặc Tử và Chế Lan Viên chịu ảnh hưởng nặng của Baudelaire, và qua Baudelaire là Edgar Poe.
- Tượng trưng, siêu thực. Ý thơ đi theo liên tưởng, biểu tượng, đôi khi từ trực giác, vô thức, chứ không theo lôgic thông thường. Đọc thêm khái niệm tượng trưng và cách nhận biết trong thơ.
Không phải bài nào của các nhà thơ này cũng mang đủ năm dấu hiệu. Khi đề hỏi về Trường thơ Loạn, nên chọn dẫn chứng ở Điêu tàn hoặc Đau thương, đừng lấy Đây thôn Vĩ Dạ làm ví dụ chính, vì bài thơ ấy thuộc vùng trong trẻo hơn của Hàn Mặc Tử.
Nhóm tan dần sau khi Hàn Mặc Tử mất năm 1940. Yến Lan, Chế Lan Viên và Bích Khê vẫn giữ tình bạn, nhưng không còn ai duy trì trường thơ như một hoạt động chung.
Luyện tập: bốn câu về Trường thơ Loạn
Câu 1: Ai là người khởi xướng Trường thơ Loạn, và tên gọi lấy cảm hứng từ đâu?
Đáp án: Hàn Mặc Tử là người khởi xướng. Chữ “Loạn” được gợi từ tên tập thơ Giếng loạn của Yến Lan.
Câu 2: Bàn Thành tứ hữu gồm những ai? Vì sao gọi là “Bàn Thành”?
Đáp án: Gồm Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan, Quách Tấn. “Bàn Thành” là thành Đồ Bàn ở Bình Định, quê đất nơi bốn người gắn bó.
Câu 3: Văn bản nào được xem là tuyên ngôn của Trường thơ Loạn?
Đáp án: Lời tựa tập Điêu tàn (1937) của Chế Lan Viên. Ngoài ra, lời tựa tập Thơ Điên của Hàn Mặc Tử cũng trình bày quan niệm thơ của nhóm.
Câu 4: Nêu ba hình ảnh thường gặp trong thơ Trường thơ Loạn.
Đáp án: Có thể nêu: trăng, hồn, máu; ngoài ra còn bóng ma, sọ người, xương khô, mồ hoang.
Trường thơ Điên, Bàn Thành và những cái tên dễ lẫn
Bàn Thành tứ hữu là gì?
Là cách người đương thời gọi bốn nhà thơ Bình Định: Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan, Quách Tấn. Nghĩa đen là bốn người bạn ở đất Đồ Bàn. Đây là tên một nhóm bạn, chưa phải tên một trường phái.
Trường thơ Loạn gồm những ai?
Những tên chắc chắn nhất là Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan và Bích Khê. Hoàng Diệp, Quỳnh Dao thường được kể là những người hưởng ứng.
Trường thơ Điên có phải là Trường thơ Loạn không?
Phải. Đó là hai cách gọi cùng một nhóm, xuất phát từ quan niệm làm thơ tức là điên mà các thành viên chia sẻ.
Hàn Mặc Tử thuộc trường phái nào?
Ông thuộc phong trào Thơ mới và là người đứng đầu Trường thơ Loạn. Thơ ông vừa có lãng mạn, vừa có tượng trưng, siêu thực; các danh xưng khác của ông có trong bài Hàn Mặc Tử được mệnh danh là gì.
Cùng thời ở miền Bắc còn có nhóm Xuân Thu nhã tập, nhóm văn nghệ sĩ in tập sách chung năm 1942 với quan niệm nghệ thuật rất riêng.