Soạn bài Tiếng đàn mưa (Bích Khê) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Hãy chia sẻ cảm nhận về một âm thanh hoặc bản nhạc từng khiến em cảm động.

Trả lời:

Em có thể chọn một âm thanh rất đời thường, miễn là em kể được vì sao nó chạm tới mình. Gợi ý:

Với em, tiếng mưa đêm gõ trên mái tôn ở nhà bà ngoại là âm thanh đáng nhớ nhất. Hồi nhỏ, mỗi lần về quê nghỉ hè, đêm nào trời đổ mưa em cũng nằm cạnh bà, nghe tiếng mưa lộp độp lúc dày lúc thưa như ai đang gõ nhịp. Bà vừa quạt vừa kể chuyện ngày xưa, giọng bà hòa vào tiếng mưa nghe ấm áp lạ thường. Bây giờ ở thành phố, mỗi khi nghe mưa rơi, em lại nhớ căn nhà nhỏ và bàn tay gầy của bà. Tiếng mưa với em vì thế không chỉ là âm thanh của trời đất mà còn là âm thanh của tuổi thơ và tình thương.

Hình dung: Những sự vật, hiện tượng phụ họa cùng mưa.

Trả lời:

• Hoa, hoa xuân rụng xuống theo từng đợt mưa.
• Nước non cất lên âm thanh “rả rích” như tiếng đàn.
• Bóng dương tà (ánh nắng chiều) cũng như “rụng” xuống cùng mưa.
• Cuối bài, cả nỗi lòng và nước mắt của người khách cũng rơi theo mưa.

Theo dõi: Những nơi mưa rơi xuống.

Trả lời:

Mưa trút xuống lầu, thềm lan (gần người), rồi lan ra nẻo dặm ngàn, ngoài nội, trên ngàn, xuống đầm, xuống nẻo đồi (xa dần). Không gian mưa trải từ chỗ ở của con người ra tới cả núi đồi, đồng nội, phủ kín nước non.

Theo dõi: Cách sử dụng các biện pháp tu từ.

Trả lời:

• Điệp từ, điệp ngữ: “mưa” lặp 18 lần, cùng các từ “xuống”, “rơi”, “rụng”, “ý khách”, “bóng dương”… tạo nhịp như những giọt mưa nối nhau không dứt.
• Đảo trật tự, điệp cấu trúc: câu “Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan” ở khổ 1 được đảo thành “Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống” ở khổ 2, rồi tiếp tục thành “Đầm mưa xuống, nẻo đồi mưa xuống” ở khổ 3. Trong câu “Bóng dương tà rụng bóng tà dương”, nhà thơ đảo chữ “dương tà” thành “tà dương” để vừa tả, vừa tạo âm vang.
• Ẩn dụ và chuyển đổi cảm giác: tiếng mưa được gọi là “giọng đàn”, rồi “giọt đàn” (âm thanh có hình giọt); nắng chiều cũng “rụng” như hoa; mưa ở cuối bài hóa thành “lệ”.

Các biện pháp này được dùng dày đặc nhưng hài hòa, khiến bài thơ đọc lên như một bản nhạc buồn.

Suy luận: Nguyên nhân khiến nhân vật “khách tha hương” rơi lệ.

Trả lời:

Người khách đang sống xa quê. Giữa buổi chiều mưa xuân, hoa rụng hết, nắng tắt dần, chỉ còn mình với bóng chiều, nên cô đơn cùng nhớ quê dâng lên đến mức không kìm được nước mắt. Cảnh vật mang sắc thái tàn phai (hoa rơi, nắng rụng) càng làm lòng khách thêm buồn. Nếu đặt bài thơ vào thời đất nước còn bị đô hộ, hình ảnh “nước non” lặp lại nhiều lần còn gợi thêm nỗi buồn thầm kín của một người yêu quê hương, đất nước.

Chỉ ra những đặc điểm của thể thơ song thất lục bát thể hiện trong bài thơ Tiếng đàn mưa.

Trả lời:

Nhờ thể thơ này, bài thơ vừa có vẻ trang trọng, ngân nga của hai câu thất, vừa có sự mềm mại, êm ái của cặp lục bát, rất hợp để diễn tả tiếng mưa kéo dài và nỗi buồn triền miên.

Xác định bố cục của bài thơ và nêu nội dung chính của từng phần.

Trả lời:

Có hai cách chia hợp lí:

• Cách 1 – chia hai phần: khổ 1 đến khổ 3 tả mưa xuân rơi khắp nơi, hoa rụng cùng mưa, tiếng mưa như tiếng đàn; khổ cuối nói về nỗi lòng người khách xa quê, mưa hóa thành nước mắt.
• Cách 2 – theo 4 khổ: Khổ 1: mưa xuân và những sự vật cùng rơi theo mưa. Khổ 2: mưa trải ra khắp chốn, tiếng mưa bắt đầu vang lên trong lòng người khách. Khổ 3: mưa trong buổi chiều tà, mưa ngoài trời hòa với mưa trong lòng. Khổ 4: hoa rụng hết, nắng tắt dần, người khách tha hương rơi lệ.

Những từ ngữ nào được sử dụng nhiều lần trong bài thơ? Việc lặp lại những từ ngữ đó có tác dụng gì?

Trả lời:

Tác dụng chung: tạo nhạc tính (nhịp đều như tiếng mưa, tiếng đàn), nhấn mạnh hình ảnh trung tâm là mưa, đồng thời làm nổi bật mạch cảm xúc ngày một trĩu nặng của người khách.

Nêu đặc điểm chung của những sự vật, hiện tượng phụ họa cùng mưa trong bài thơ. Theo em, tác giả muốn khắc họa tâm trạng gì qua những sự vật, hiện tượng ấy?

Trả lời:

• Đặc điểm chung: hoa, nắng chiều, nước mắt đều đang rơi, rụng, đi xuống. Chúng đều là những vẻ đẹp mong manh (hoa xuân, ánh dương) đang tàn phai, tắt lịm dần. Cảnh vật lan từ gần (lầu, thềm) ra xa (đồi, đầm, ngàn) rồi lại thu vào lòng người.
• Tâm trạng được khắc họa: nỗi buồn man mác rồi thấm dần thành cô đơn, nhớ quê của người xa xứ. Cảnh càng đẹp mà càng tàn, lòng người càng trống trải; đến khi hoa rụng hết, nắng tắt hẳn thì nỗi buồn vỡ òa thành nước mắt.

Chỉ ra mối liên hệ giữa hình ảnh nước non ở ba khổ thơ đầu với nội dung của hai câu thơ cuối.

Trả lời:

• Ở ba khổ đầu, mỗi khổ đều có “nước non”: nước non vang tiếng mưa như tiếng đàn (khổ 1), hoa rụng cùng nước non (khổ 2), mưa trong lòng khách hòa cùng nước non (khổ 3). Nước non hiện lên đẹp mà nhuốm buồn.
• Hai câu cuối không còn nhắc nước non, chỉ còn “Bóng dương với khách tha hương” và “muôn hàng lệ rơi”. Người khách là kẻ xa quê, nghĩa là xa chính nước non của mình.
• Như vậy, nước non trong ba khổ đầu chính là thứ khơi gợi và tích tụ nỗi nhớ; đến cuối bài, nỗi nhớ ấy dâng đầy và tuôn ra thành nước mắt. Đặt trong thời đại đất nước mất chủ quyền, có thể hiểu thêm: giọt lệ ấy chứa cả nỗi buồn thầm kín về quê hương, đất nước của nhà thơ.

Em có ấn tượng nhất với điều gì ở bài thơ? Vì sao?

Trả lời:

Em có thể chọn một trong những điểm sau và nêu lí do:

• Nhạc điệu của bài thơ: đọc lên nghe như tiếng mưa thật, nhờ thể song thất lục bát, nhịp đều và những từ lặp lại liên tiếp.
• Câu thơ “Bóng dương tà rụng bóng tà dương”: chỉ đảo hai chữ mà gợi được ánh nắng chiều rơi rớt từng mảng, rất lạ và rất đẹp.
• Câu kết “Mưa trong ý khách muôn hàng lệ rơi”: mưa ngoài trời đã thành mưa trong lòng, giọt mưa thành giọt lệ, khép bài thơ bằng một nỗi buồn sâu lắng.

Gợi ý một câu trả lời hoàn chỉnh: Em ấn tượng nhất với câu thơ cuối, vì cả bài thơ tả mưa rơi bên ngoài, đến đây mưa mới thật sự rơi trong lòng người. Hình ảnh “muôn hàng lệ” khiến em hiểu nỗi nhớ quê của người xa xứ lớn đến mức nào và thấy thương người khách lặng lẽ một mình trong chiều mưa.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) nêu cảm nghĩ của em về bài thơ Tiếng đàn mưa.

Trả lời:

Cách làm: câu mở đoạn nêu tên bài thơ, tác giả và cảm nghĩ chung; các câu giữa chọn 2–3 chi tiết em thích nhất để nêu cảm xúc; câu kết đoạn khẳng định lại ấn tượng của em. Có thể tham khảo hai đoạn sau.