Tôn sư trọng đạo là kính trọng thầy và coi trọng cái đạo, tức những hiểu biết, lẽ phải mà thầy truyền lại. Hỏi “tôn sư trọng đạo nghĩa là gì” thì có thể tóm lại: biết ơn người dạy mình và quý điều mình được học. Đây là một thành ngữ Hán Việt, cũng là tên gọi của truyền thống hiếu học, kính thầy lâu đời của người Việt.
| Nghĩa ngắn | Kính trọng thầy, coi trọng đạo lý và kiến thức thầy truyền dạy |
| Gốc từ | Hán Việt 尊師重道: tôn (kính) + sư (thầy) + trọng (coi trọng) + đạo (đạo lý) |
| Loại | Thành ngữ Hán Việt bốn chữ, gốc từ tư tưởng Nho giáo |
| Gần nghĩa | Không thầy đố mày làm nên; nhất tự vi sư, bán tự vi sư |
Tôn sư trọng đạo hiểu theo từng chữ
Thành ngữ chia làm hai vế cân nhau. Vế đầu tôn sư (尊師): tôn là kính, đặt lên cao, như trong tôn kính, tôn vinh; sư là thầy, như sư phụ, sư phạm. Vế sau trọng đạo (重道): trọng là coi trọng, đạo là con đường, lẽ phải, rộng ra là đạo lý làm người và học vấn.
Từ điển tiếng Việt giảng cả cụm là kính trọng thầy và coi trọng những kiến thức, cái đạo của thầy truyền lại, theo quan niệm Nho giáo. Ví dụ quen thuộc nhất là cụm phát huy truyền thống tôn sư trọng đạo trong các buổi lễ 20/11.
Hai vế đi với nhau không phải ngẫu nhiên. Người xưa coi thầy là người giữ và truyền đạo, nên kính thầy cũng là kính cái đạo; ngược lại, ai coi nhẹ việc học thì khó mà thật lòng kính người dạy mình. Kính người mà chẳng chịu học thì chỉ được cái lễ ngoài; học giỏi mà khinh thầy thì người xưa cho là mất gốc.
Từ thiên Học ký trong Lễ ký đến lời dặn của ông bà
Ý kính thầy để trọng đạo có từ rất sớm trong sách Nho. Thiên Học ký của sách Lễ ký có câu “師嚴然後道尊，道尊然後民知敬學”, đại ý: thầy được tôn nghiêm thì đạo mới được tôn quý, đạo được tôn quý thì dân mới biết kính trọng việc học. Bốn chữ 尊師重道 sau này thành cách nói gọn của tư tưởng ấy và theo nền giáo dục Nho học vào Việt Nam.
Về mặt gọi tên, tôn sư trọng đạo là một cụm cố định, chưa thành một câu trọn vẹn, nên gần với thành ngữ hơn tục ngữ. Dù vậy trong lời ăn tiếng nói, nhiều người vẫn quen gọi là “câu tục ngữ tôn sư trọng đạo”; muốn rõ ranh giới hai khái niệm có thể xem bài thành ngữ khác tục ngữ ở đâu.
Những câu cùng nghĩa và điều ngược lại
Kho tục ngữ, ca dao Việt có rất nhiều câu nói cùng một ý với bốn chữ Hán Việt này, chỉ khác là nói bằng giọng mộc mạc hơn:
- Không thầy đố mày làm nên: muốn thành người, thành việc thì phải có người dạy.
- Nhất tự vi sư, bán tự vi sư: dạy một chữ cũng là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy.
- Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy: lời cha mẹ dặn con.
- Uống nước nhớ nguồn: rộng hơn, nói về lòng biết ơn nói chung.
Nhiều câu khác được gom trong bài ca dao, tục ngữ về thầy cô và đạo học. Còn phía ngược lại là thái độ vô lễ với thầy cô, coi thường việc học, hay qua cầu rút ván: thành đạt rồi thì quên người đã dạy dỗ mình. Gần nghĩa nhất với vế “tôn sư” là lòng biết ơn, nhưng tôn sư trọng đạo hẹp hơn, chỉ nói về quan hệ thầy trò và việc học.
Người xưa gọi người dạy là thầy, nay giấy tờ ghi giáo viên; vì sao chữ này không có từ trái nghĩa, xem các cách gọi thay cho giáo viên.
Lời ông bà dặn về thầy còn một vế ít ai giải thích đủ: câu con thầy, vợ bạn, gái cơ quan gói ba điều người xưa khuyên tránh, trong đó có chuyện với con của thầy.
Thầy Chu Văn An dẫn học trò đi tạ ơn thầy cũ
Học sinh lớp 5 gặp một câu chuyện rất đẹp về truyền thống này trong bài đọc Người thầy của muôn đời. Nhà giáo Chu Văn An đời Trần có rất đông học trò thành đạt. Vào ngày mừng thọ thầy, học trò kéo về chúc mừng. Thầy cảm ơn rồi mời tất cả theo mình đi thăm một người mà thầy mang ơn sâu nặng.
Đoàn người đi theo thứ tự, người lớn tuổi trước, người nhỏ sau, đến một ngôi nhà tranh cuối làng. Ở đó có một cụ già đã ngoài tám mươi, là thầy dạy vỡ lòng cho Chu Văn An. Vị thầy đáng kính của cả một vùng chắp tay vái thầy cũ, xin đem tất cả môn sinh đến tạ ơn. Câu chuyện không giảng giải gì nhiều, chỉ một cái vái cũng đủ cho thấy tôn sư trọng đạo là thứ được truyền tiếp từ đời thầy sang đời trò. Câu hỏi và gợi ý trả lời có trong bài soạn Người thầy của muôn đời.
Kính thầy thời học online: hiểu sao cho đúng
Lớp học đã khác nhiều so với thời mài mực viết chữ nho. Học sinh có thể học qua video, hỏi máy tìm kiếm, tranh luận với thầy trong giờ. Nếu gặp đề nghị luận về tôn sư trọng đạo, có thể triển khai mấy ý:
- Vẫn cần: kiến thức trên mạng nhiều, nhưng cách học, cách nghĩ và nhân cách vẫn phần lớn được hình thành nhờ người thầy cụ thể.
- Biểu hiện thật: chào hỏi lễ phép, chăm chú nghe giảng, làm bài nghiêm túc, nhớ thăm thầy cô cũ; quý hơn những món quà đắt tiền ngày 20/11.
- Kính thầy không phải thầy luôn đúng: học trò được hỏi lại, được nêu ý khác, miễn là bằng thái độ lễ độ. Chính cái “đạo” trong thành ngữ cũng đòi người học đi tìm lẽ phải.
- Phê phán: những hành vi xúc phạm thầy cô, quay clip chế giễu giáo viên, xem việc học chỉ là mua bán dịch vụ.
Muốn có thêm chất liệu cảm xúc cho bài viết, tập thơ viết tặng thầy cô dịp 20/11 có nhiều câu dễ trích.
Tôn sư trọng đạo: các bạn học sinh thường hỏi
Tôn sư trọng đạo nghĩa là gì?
Nghĩa là tôn kính thầy giáo và coi trọng đạo lý, kiến thức mà thầy truyền dạy. Câu này nhắc người học phải biết ơn người dạy mình và trân trọng chính việc học.
Tôn sư trọng đạo là thành ngữ hay tục ngữ?
Xét cấu tạo, đây là một cụm từ cố định bốn chữ, chưa thành câu trọn vẹn, nên được xếp vào thành ngữ Hán Việt. Trong đời sống, nhiều người vẫn gọi chung là câu tục ngữ, cách gọi này không làm sai nghĩa.
Truyền thống tôn sư trọng đạo thể hiện qua những việc gì?
Qua việc học sinh lễ phép, chăm học, nghe lời thầy cô dạy bảo; qua những lần trở về thăm trường cũ; và ở tầm xã hội là ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 để tri ân người làm nghề dạy học.
Câu nào gần nghĩa với tôn sư trọng đạo?
Gần nhất là “Không thầy đố mày làm nên” và “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Câu “Uống nước nhớ nguồn” cũng hay được dùng kèm, nhưng nghĩa rộng hơn, nói về lòng biết ơn nói chung.