Muốn sang thì bắc cầu kiều là câu mở đầu của một cặp lục bát, câu tám chữ đi sau là “Muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy”. Ý cả câu là muốn đạt được điều gì thì phải tạo ra con đường dẫn tới nó; cũng vậy, cha mẹ muốn con học giỏi thì phải biết quý trọng người thầy dạy con mình. Nhiều sách chép vế sau là “thì yêu lấy thầy”, nghĩa không đổi.
| Nghĩa ngắn | Muốn con học giỏi thì phải kính trọng, quý mến thầy |
| Bài đầy đủ | Muốn sang thì bắc cầu kiều / Muốn con hay chữ phải (thì) yêu lấy thầy |
| Thể loại | Ca dao lục bát, chủ đề tôn sư trọng đạo |
| Chữ khó | sang (đi qua, hoặc giàu sang); cầu kiều (cây cầu cong, đẹp) |
Muốn sang thì bắc cầu kiều, sang là gì?
Chỗ khó của câu ca dao nằm ở chữ sang, và người giảng chia làm hai phía.
Cách hiểu thứ nhất coi sang là động từ: sang sông, đi qua bờ bên kia. Muốn qua sông thì phải bắc cầu. Cách đọc này giản dị, khớp với lối nói của người làm ruộng quen sông nước, và là cách hiểu hay gặp nhất trong sách học trò.
Cách hiểu thứ hai coi sang là tính từ: giàu sang, sang trọng. Xã hội cũ xếp kẻ sĩ đứng đầu, người học giỏi đỗ đạt thì làm quan, được vinh hiển. “Cầu kiều” khi ấy gợi những cây cầu cong đẹp đẽ trong dinh thự nhà quyền quý. Theo lối đọc này, cha mẹ mong con “hay chữ” cũng là mong con đổi đời.
Có người còn nói thêm: câu đầu của nhiều bài ca dao chỉ là lời dạo, mượn một hình ảnh để bắc sang điều muốn nói ở câu sau, nên không cần tìm quan hệ lôgic chặt giữa cây cầu và con chữ. Dù đọc theo lối nào, ý chính vẫn rơi vào câu thứ hai.
Còn kiều, nhiều người cho đó là chữ Hán 橋, cũng có nghĩa là cầu. Nếu vậy, “cầu kiều” là kiểu ghép một chữ Việt với một chữ Hán cùng nghĩa, giống cách nói đường sá, chợ búa, làm cho hình ảnh cây cầu thêm trang trọng.
Hai câu lục bát nhắn gì với cha mẹ?
Nghĩa đen: muốn đi qua sông cho dễ dàng thì phải dựng một cây cầu vững chãi.
Nghĩa bóng: cây cầu là phương tiện, là điều kiện để đi tới đích. Với việc học, người thầy chính là cây cầu ấy, đưa đứa trẻ từ chỗ chưa biết sang chỗ biết. Vì thế, muốn con “hay chữ” (học giỏi, hiểu rộng) thì cha mẹ phải “yêu lấy thầy”: tin thầy, quý thầy, cùng thầy lo cho con.
Điều thú vị là lời khuyên được gửi tới cha mẹ, không phải tới học trò. Chữ “muốn con” cho thấy người nói đang đứng ở vị trí phụ huynh. Câu ca dao vì vậy vừa dạy đạo thầy trò, vừa nói tới mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường, chuyện vẫn còn nguyên tính thời sự.
Yêu lấy thầy bằng cách nào?
“Yêu lấy thầy” dễ bị hiểu hẹp thành quà cáp dịp lễ. Thật ra, cái quý của câu ca dao là thái độ: kính trọng người dạy con, tin vào công việc của họ, và phối hợp khi đứa trẻ có chuyện. Ngày Nhà giáo 20/11, nguồn gốc được kể ở bài 20/11 là ngày gì, là dịp người ta hay nhắc câu này nhất.
- Họp phụ huynh: “Ông bà dặn rồi: muốn sang thì bắc cầu kiều. Con hay chữ hay không, phần lớn nhờ thầy. Các anh chị tin cô thì cô mới dạy cháu được.”
- Bài phát biểu tri ân: “Ông bà ta dặn: muốn sang thì bắc cầu kiều. Hôm nay chúng tôi đến để cảm ơn những người đã bắc cầu cho con mình.”
- Khi con bị phạt: “Đừng vội trách cô. Muốn sang thì bắc cầu kiều, mình nghe cô nói trước đã.”
Chi tiết đáng nhớ khi đi thi: đừng giải “yêu lấy thầy” thành chuyện tình cảm riêng tư. Chữ yêu ở đây gần với quý mến, trân trọng, như khi nói “yêu nghề”, “yêu trẻ”.
Cái lễ với thầy được người xưa đặt trước cả chữ nghĩa, đúng tinh thần câu tiên học lễ, hậu học văn vẫn kẻ trên cổng trường.
Ca dao, tục ngữ đứng cạnh câu này
Câu ca dao thuộc chùm lời dạy về tình thầy trò, có nhiều anh em quen mặt:
- Cùng ý: Không thầy đố mày làm nên; Trọng thầy mới được làm thầy; Nhất tự vi sư, bán tự vi sư; Mồng một tết cha, mồng ba tết thầy; Tiên học lễ, hậu học văn.
- Trái ý: Qua cầu rút ván; Ăn cháo đá bát; Được chim bẻ ná, được cá quên nơm.
Đặt “qua cầu rút ván” cạnh “bắc cầu kiều” sẽ thấy hai hình ảnh soi vào nhau: một bên dựng cầu để đi, một bên đi xong thì phá cầu, vô ơn với chính cây cầu đã đưa mình qua. Muốn đọc thêm những câu cùng chủ đề, xem ca dao, tục ngữ về thầy cô.
Cầu kiều, chữ sang và lời dặn ngày 20/11
Muốn sang thì bắc cầu kiều là ca dao hay tục ngữ?
Đây là ca dao, viết theo thể lục bát với hai câu sáu và tám chữ. Câu có vần, có nhạc và mang tính trữ tình, khác tục ngữ vốn là câu ngắn đúc kết kinh nghiệm.
Cầu kiều là gì?
Cầu kiều là cây cầu đẹp, chắc chắn, thường có dáng cong vồng lên. Trong câu ca dao, nó tượng trưng cho phương tiện để đạt mục đích, cụ thể là người thầy.
Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy nghĩa là gì?
Hay chữ là học giỏi, biết nhiều. Câu này khuyên cha mẹ muốn con học giỏi thì phải kính trọng, quý mến và tin tưởng người thầy dạy con.
Muốn sang thì bắc cầu kiều có phải chỉ nói chuyện qua sông không?
Không. Chuyện qua sông chỉ là nghĩa đen ở câu đầu. Ý chính nằm ở câu sau: đề cao vai trò người thầy và đạo tôn sư trọng đạo.