Tiếng đàn mưa (Bích Khê): Tác giả, xuất xứ, bố cục, sơ đồ

Tiếng đàn mưa của Bích Khê là văn bản đọc thứ hai trong Bài 2 – Những cung bậc tâm trạng, sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức (tập một), học sau đoạn trích Chinh phụ ngâm. Bài viết gom đủ những gì em cần nắm trước giờ học: toàn văn bài thơ, cuộc đời và phong cách Bích Khê, xuất xứ, thể thơ, bố cục, cái hay của bài thơ ở cả hai phương diện nội dung lẫn hình thức, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.

Nội dung văn bản Tiếng đàn mưa

Bích Khê mất năm 1946, tác phẩm của ông đã hết thời hạn bảo hộ, vì vậy dưới đây là toàn văn bài thơ (đối chiếu bản trong tài liệu bám sát SGK với bản trên Wikisource).

Tiếng đàn mưa (Bích Khê) – tác giả, tác phẩm

Mưa hoa rụng, mưa hoa xuân rụng
Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan
Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn
Nước non rả rích giọng đàn mưa xuân.

Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống
Cùng nước non hoa rụng mưa xuân
Mưa rơi ngoài nội trên ngàn
Nghe trong ý khách giọt đàn mưa rơi.

Đầm mưa xuống, nẻo đồi mưa xuống
Bóng dương tà rụng bóng tà dương
Hoa xuân rơi với bóng dương
Mưa trong ý khách mưa cùng nước non.

Rơi hoa hết mưa còn rả rích
Càng mưa rơi càng tịch bóng dương
Bóng dương với khách tha hương
Mưa trong ý khách muôn hàng lệ rơi.

Giải nghĩa một số từ: thềm lan – thềm nhà có trồng hoa lan, cũng chỉ thềm nhà sang trọng, thanh nhã; dặm ngàn – đường xa nghìn dặm; ngàn – rừng núi; nội – cánh đồng; dương tà, tà dương – ánh mặt trời lúc chiều tà; tịch – lặng lẽ, vắng lặng, tắt dần; tha hương – quê người, nơi xa quê.

Thông tin tác giả Bích Khê

Bích Khê (1916 – 1946), tên thật là Lê Quang Lương, người tỉnh Quảng Ngãi. Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước, là người con thứ chín: ông nội từng làm quan rồi bỏ về vì không chịu hợp tác với thế lực thân Pháp, cha từng tham gia phong trào Đông Du. Thời đi học, ông theo học ở Quảng Ngãi, Đồng Hới và Huế; sau đó học tú tài ở Hà Nội nhưng không theo hết.

Cuộc đời nhà thơ ngắn ngủi và nhiều trắc trở. Ông cùng chị gái mở trường dạy học ở Phan Thiết, trường hai lần bị chính quyền thực dân đóng cửa; năm 1941 ông dạy học ở Huế. Từ năm 1937, ông mắc bệnh phổi, nhiều lần phải về quê chữa bệnh và mất ngày 17 tháng 1 năm 1946 tại làng Thu Xà (huyện Tư Nghĩa, Quảng Ngãi), khi chưa tròn 30 tuổi.

Bích Khê đến với thơ từ rất sớm: khoảng 15 tuổi đã sáng tác thơ Đường luật và ca trù, gửi đăng báo. Sau năm 1937, chịu tác động của Hàn Mặc Tử, ông chuyển hẳn sang Thơ mới và thường được xếp vào nhóm Trường thơ Loạn cùng Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan. Thơ ông chịu ảnh hưởng của thơ tượng trưng Pháp, đặc biệt là Baudelaire, nổi bật ở tính nhạc, màu sắc huyền ảo và ngôn từ được tìm tòi rất táo bạo.

Tác phẩm chính: tập Tinh huyết (1939) – tập thơ duy nhất in khi ông còn sống, có lời tựa của Hàn Mặc Tử; tập Tinh hoa (gồm các sáng tác 1938 – 1944) và tập thơ Đường luật Mấy dòng thơ cũ, được in sau khi ông mất. Người lưu giữ thơ Bích Khê đầy đủ nhất là nhà thơ Quách Tấn.

Thông tin tác phẩm Tiếng đàn mưa

Các mục dưới đây được sắp theo những câu hỏi học sinh thường tra cứu khi chuẩn bị bài.

Tiếng đàn mưa in trong tập thơ nào?

Bài thơ thuộc tập Tinh hoa, tập hợp những sáng tác của Bích Khê trong khoảng 1938 – 1944. Tập thơ được công bố rộng rãi sau khi nhà thơ qua đời.

Hoàn cảnh sáng tác

Các tài liệu chưa ghi năm sáng tác cụ thể; tác phẩm được viết trong khoảng 1938 – 1944, quãng thời gian Bích Khê sống xa quê (dạy học ở Phan Thiết, Huế) và mang bệnh nặng, cũng là lúc đất nước còn dưới ách đô hộ của thực dân. Những yếu tố ấy giúp em hiểu vì sao hình tượng người “khách tha hương” và hình ảnh “nước non” lại mang nhiều tâm sự đến vậy.

Thể loại và phương thức biểu đạt

Thể thơ: song thất lục bát – 4 khổ, mỗi khổ gồm hai câu 7 chữ và một cặp lục bát; vần, nhịp, thanh điệu theo khung của thể thơ.
Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp miêu tả.
Nhân vật trữ tình: người “khách” đang sống nơi đất khách, xuất hiện từ khổ hai.

Bố cục Tiếng đàn mưa có mấy phần?

Bài thơ thường được chia thành 2 phần:

Phần 1 (khổ 1 đến khổ 3): mưa xuân phủ khắp lầu, thềm, đồng nội, núi đồi; hoa và nắng chiều rụng theo mưa; tiếng mưa vang như tiếng đàn.
Phần 2 (khổ cuối): hoa rụng hết, nắng tắt dần, người khách tha hương cô đơn rơi lệ.

Em cũng có thể chia theo 4 khổ: khổ 1 – mưa và những gì rơi theo mưa; khổ 2 – mưa lan khắp nơi và vang trong lòng khách; khổ 3 – mưa trong chiều tà, mưa trời hòa với mưa lòng; khổ 4 – nước mắt của người xa quê.

Giá trị nội dung

Bài thơ vẽ nên bức tranh mưa xuân trong buổi chiều tà vừa đẹp vừa buồn, qua đó diễn tả nỗi cô đơn, niềm nhớ quê da diết của người khách sống nơi đất lạ. Cảnh mưa ngoài trời dần chuyển thành mưa trong lòng, cuối cùng thành nước mắt. Hình ảnh “nước non” trở đi trở lại còn gợi tấm lòng thiết tha với quê nhà, đất nước của nhà thơ.

Giá trị nghệ thuật

Thể song thất lục bát vận dụng linh hoạt, giàu nhạc điệu; âm hưởng đều đặn như tiếng mưa rơi, tiếng đàn ngân.
Điệp từ “mưa” (18 lần) cùng các từ “rơi”, “xuống”, “rụng”; điệp cấu trúc và đảo trật tự từ (“Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống”; “Bóng dương tà rụng bóng tà dương”).
Ẩn dụ và chuyển đổi cảm giác: tiếng mưa thành “giọng đàn”, “giọt đàn”; nắng chiều cũng biết “rụng”.
Bút pháp tả cảnh ngụ tình, hình ảnh mang màu sắc tượng trưng – dấu ấn riêng của thơ Bích Khê.

Ý nghĩa nhan đề Tiếng đàn mưa

Nhan đề ghép hai hình ảnh: tiếng đàn và cơn mưa. Mưa không được nghe như tiếng ồn của thiên nhiên mà như một khúc nhạc, mỗi hạt mưa là một nốt đàn. Đó là tiếng đàn buồn: đàn của trời đất trong chiều xuân và cũng là đàn của lòng người xa xứ. Nhan đề vì thế báo trước nét riêng quan trọng nhất của tác phẩm – chất nhạc – và mạch cảm xúc đi từ cảnh vào tình.

Sơ đồ tư duy Tiếng đàn mưa

Sơ đồ dưới đây tóm lược 6 nhóm kiến thức chính để em ôn tập nhanh.

Sơ đồ tư duy bài thơ Tiếng đàn mưa

Lời kết

Tiếng đàn mưa là một minh chứng cho tài năng của Bích Khê trong việc làm mới thể thơ truyền thống: chỉ với 16 câu song thất lục bát, nhà thơ biến cơn mưa xuân thành một bản nhạc buồn của người xa quê. Nắm chắc thể thơ, bố cục và mạch cảm xúc, em sẽ dễ dàng soạn bài và làm bài nghị luận về bài thơ này.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN: