Thơ Văn Cao ít được biết đến hơn âm nhạc của ông, nhưng lại là nơi người nghệ sĩ đa tài ký thác nhiều nhất những suy tư về thời gian, con người và cái đẹp. Từ “Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc” viết trong nạn đói 1945 đến bài “Thời gian” được đưa vào sách Ngữ văn 11, 12, thơ ông luôn mới lạ và giàu hình ảnh. Hãy cùng Văn VN điểm qua những bài thơ tiêu biểu của Văn Cao.
Đôi nét về tác giả Văn Cao
Văn Cao là một nghệ sĩ hiếm có của nghệ thuật Việt Nam hiện đại, để lại dấu ấn ở cả ba lĩnh vực: âm nhạc, hội họa và thơ ca. Trong bài này, Văn VN tập trung vào con người thi sĩ.
- Tên khai sinh: Nguyễn Văn Cao.
- Năm sinh – năm mất: 15/11/1923 – 10/7/1995 (mất tại Bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội).
- Nơi sinh và quê quán: sinh tại phường Lạch Tray, Hải Phòng; quê gốc làng An Lễ, xã Liên Minh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
- Sự nghiệp chính: nhạc sĩ (tác giả “Tiến quân ca” – Quốc ca Việt Nam), họa sĩ, nhà thơ.
- Giải thưởng: Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I năm 1996 (truy tặng).
Ở lĩnh vực âm nhạc, Văn Cao là tác giả “Tiến quân ca”, được chọn làm quốc ca, cùng nhiều ca khúc lãng mạn nổi tiếng như “Thiên Thai”, “Trương Chi” và sau này là “Mùa xuân đầu tiên”. Nhạc sĩ Phạm Duy từng khẳng định Văn Cao “là số một về các ca khúc trữ tình lãng mạn, hành khúc và trường ca”. Ở lĩnh vực hội họa, ông tham gia các cuộc triển lãm Salon Unique (1943–1944) với những bức sơn dầu như “Cuộc khiêu vũ của những người tự tử” (1944); họa sĩ Tạ Tỵ cho rằng ông là người rất sớm, có lẽ sớm nhất, đưa trường phái lập thể vào hội họa Việt Nam.
Về thơ, Văn Cao bắt đầu từ những năm 1940 với “Một đêm đàn lạnh trên sông Huế”. Năm 1956, ông tham gia các ấn phẩm Giai phẩm, và sau sự kiện Nhân văn – Giai phẩm, ông vắng bóng trên đời sống văn nghệ chính thống miền Bắc trong nhiều năm. Năm 1988 đánh dấu sự trở lại rực rỡ của Văn Cao cả trong âm nhạc lẫn thơ ca: hàng loạt đêm nhạc Văn Cao được tổ chức ở nhiều thành phố, và tập thơ Lá ra đời. Ông mất ngày 10 tháng 7 năm 1995 tại Hà Nội; một năm sau, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh.
Xem tiểu sử tác giả Văn Cao – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Văn Cao có những tác phẩm thơ nào?
Thơ Văn Cao không nhiều về số lượng, được viết rải rác trong gần năm thập kỷ. Một số bài có năm sáng tác được các nguồn ghi lệch nhau một năm; danh sách dưới đây chỉ ghi năm khi các nguồn thống nhất.
Tập thơ
- Lá (NXB Tác phẩm mới, 1988)
- Tuyển tập thơ Văn Cao (NXB Văn học, 1994)
Những bài thơ, trường ca tiêu biểu
- Một đêm đàn lạnh trên sông Huế (đầu những năm 1940)
- Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc (1945)
- Ngoại ô mùa đông 1946 (1946)
- Những người trên cửa biển (trường ca, 1956)
- Anh có nghe không (in trong Giai phẩm mùa Xuân, 1956)
- Năm buổi sáng không có trong sự thật (1960)
- Cánh cửa (1960)
- Khuôn mặt em (1974)
- Thời gian (1987)
- Ba biến khúc tuổi 65 (1988)
Những bài thơ tiêu biểu của Văn Cao
Văn Cao mất năm 1995, thơ ông vẫn đang trong thời hạn bảo hộ bản quyền, vì vậy bài viết chỉ trích vài dòng ngắn. Toàn văn bài “Thời gian” và các bài học liên quan có trong những đường dẫn bên dưới.
1/ Thời gian (1987)
“Thời gian” được Văn Cao ghi thời điểm sáng tác là xuân Đinh Mão, tháng 2 năm 1987, khi ông đã ngoài sáu mươi tuổi. Bài thơ được in trong tập Lá (1988). Bài thơ viết theo thể tự do, câu thơ rất ngắn, ngắt dòng bất ngờ, gồm hai phần đối lập: sức tàn phá của thời gian và những giá trị vượt lên thời gian.
Thời gian qua kẽ tay
làm khô những chiếc lá
Thời gian vốn vô hình, nhưng qua hình ảnh “kẽ tay”, “chiếc lá khô”, nó trở nên hữu hình và lặng lẽ. Kỷ niệm trong con người cũng rơi vào quên lãng, được so sánh như tiếng sỏi rơi trong lòng giếng cạn. Thế nhưng phần sau bài thơ lại khẳng định những câu thơ, những bài hát “còn xanh” và đôi mắt người yêu “như hai giếng nước” – nghệ thuật và tình yêu có sức sống vượt qua sự tàn phai. Có thể thấy, hình ảnh giếng cạn – giếng nước làm thành cặp đối lập tinh tế, kết tinh triết lý nhân sinh của một đời người từng trải nhiều thăng trầm.
Tài liệu học “Thời gian” trên Văn VN:
- Thời gian – Văn Cao (toàn văn bài thơ)
- Bài thơ Thời gian: tác giả, tác phẩm, bố cục
- Soạn bài Thời gian (Ngữ văn 11 CTST, KNTT)
- Phân tích bài thơ Thời gian (Văn Cao)
2/ Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc (1945)
Đây là bài thơ quan trọng của Văn Cao trước Cách mạng tháng Tám, viết vào đầu năm 1945 – thời điểm nạn đói hoành hành ở miền Bắc. Hình ảnh chiếc xe chở xác người đi qua phường Dạ Lạc trở thành biểu tượng cho sự tàn phá, khổ đau và cảnh tượng u tối của thành phố lúc bấy giờ. Bài thơ mang màu sắc siêu thực, ám ảnh, cho thấy ngay từ khi còn trẻ Văn Cao đã có một lối viết rất riêng.
3/ Ngoại ô mùa đông 1946 (1946)
Bài thơ viết năm 1946, gợi cảnh vùng ngoại ô Hà Nội hoang vắng, tiêu điều khi cuộc kháng chiến toàn quốc bắt đầu. Cũng như nhiều sáng tác thời kỳ này, bài thơ kết hợp cảm quan hội họa với những hình ảnh lạ, giàu sức gợi.
4/ Những người trên cửa biển (1956)
Trường ca “Những người trên cửa biển” (1956) được nhiều nhà nghiên cứu xem là một đỉnh cao trong sáng tác thơ của Văn Cao. Điều này cũng dễ hiểu khi trong âm nhạc, ông được coi là người khai phá thể loại trường ca; thể loại dài hơi cho phép ông phát huy tư duy tổng hợp của một nghệ sĩ đa tài.
5/ Tập thơ Lá (1988)
Lá do NXB Tác phẩm mới in năm 1988, đúng vào năm Văn Cao trở lại mạnh mẽ với công chúng. Tập thơ gồm 28 bài được sáng tác rải rác từ năm 1941 đến năm 1987, trong đó có “Thời gian”. Nhà phê bình Đặng Tiến từng nhận xét nhan đề “Lá” “ngắn nhưng không gọn, giản dị mà không giản lược”, buộc người đọc phải suy nghĩ. Có thể thấy, tập thơ là cuộc tổng kết lặng lẽ của gần nửa thế kỷ làm thơ.
6/ Một đêm đàn lạnh trên sông Huế
Đây là bài thơ được ghi nhận là thơ đầu tiên của Văn Cao, viết khi ông còn rất trẻ, vào đầu những năm 1940. Ngay từ nhan đề, bài thơ đã cho thấy sự giao thoa giữa âm nhạc (“đàn”) và thơ – nét đặc trưng theo suốt sự nghiệp của ông.
Tác phẩm của Văn Cao trong sách giáo khoa Ngữ văn
Bài thơ “Thời gian” có mặt trong cả ba bộ sách Ngữ văn theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018:
| Tác phẩm | Lớp | Bộ sách | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Thời gian | 11 | Kết nối tri thức | Tập 1, Bài 2 “Cấu tứ và hình ảnh trong thơ trữ tình” (thực hành đọc) |
| Thời gian | 11 | Chân trời sáng tạo | Tập 2, Bài 8 “Cái tôi – Thế giới độc đáo” (văn bản đọc) |
| Thời gian | 12 | Cánh diều | Tập 2, Bài 8 “Thơ hiện đại” (thực hành đọc hiểu) |
Khi học bài thơ, học sinh nên chú ý đến cấu tứ đối lập, cách ngắt dòng và hệ thống hình ảnh (kẽ tay, chiếc lá, giếng cạn, giếng nước) – những yếu tố thường xuất hiện trong câu hỏi đọc hiểu.
Phong cách thơ Văn Cao
- Tư duy hội họa và âm nhạc: thơ Văn Cao giàu màu sắc, đường nét và nhạc tính, phản ánh tài năng “ba trong một” của ông.
- Hình ảnh lạ, siêu thực: nhiều bài thơ dùng những liên tưởng bất ngờ, có khi kỳ dị, đặc biệt ở các sáng tác trước năm 1945.
- Chất triết lý: thơ thời kỳ sau thường ngắn, cô đọng, suy tư về thời gian, bản ngã và giá trị của đời sống.
- Tình yêu và cái đẹp như sự cứu rỗi: như trong “Thời gian”, tình yêu và nghệ thuật là những gì còn “xanh” trước sự tàn phá của năm tháng.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, bạn có thể đọc bài nghiên cứu Ngôn ngữ nghệ thuật thơ Văn Cao trên Văn VN.
Lời kết
Thơ Văn Cao là phần lặng lẽ nhưng sâu sắc trong di sản của một nghệ sĩ đa tài. Qua “Thời gian”, “Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc” hay tập Lá, người đọc gặp một tâm hồn luôn khắc khoải trước thời gian và tin vào sức sống của nghệ thuật, tình yêu.
Xem thêm: Những bài thơ hay nhất của Quang Dũng · Tuyển tập tác phẩm Chế Lan Viên · Những bài thơ hay nhất của Lưu Quang Vũ
Xem thêm: thơ Hoàng Trung Thông, thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, thơ Trần Đăng Khoa.