Tha thứ là bỏ qua lỗi của người khác, không trách cứ, không trừng phạt, không giữ lòng oán giận nữa. Đây là một động từ, thường đi theo mẫu “tha thứ cho ai”. Hiểu tha thứ nghĩa là gì cho trọn còn cần thêm một ý: tha thứ không bắt mình phải quên chuyện cũ, cũng không có nghĩa là cho rằng điều sai kia là đúng.
| Nghĩa | Bỏ qua lỗi của người khác, không trách phạt, thôi oán giận |
| Loại từ | Động từ; danh từ hóa thành “sự tha thứ”, “lòng tha thứ” |
| Cấu tạo | “tha” (bỏ qua, không bắt tội) + “thứ” 恕 (rộng lòng, suy bụng ta ra bụng người) |
| Sắc thái | Tích cực, trang trọng hơn “bỏ qua” |
Chữ “thứ” trong tha thứ từ đâu ra?
Nửa sau của từ là chữ Hán 恕, đọc là “thứ”. Chữ này gồm bộ tâm 心 (trái tim) ở dưới và chữ 如 (như) ở trên, chữ 如 vừa gợi âm vừa gợi ý: lòng mình như lòng người. Thiều Chửu giảng 恕 là suy bụng ta ra bụng người, điều mình không muốn thì đừng bắt người khác chịu, và từ đó mới có nghĩa rộng lòng bỏ qua lỗi cho người.
Ý ấy gắn với một đoạn nổi tiếng trong sách Luận ngữ. Học trò Tử Cống hỏi có chữ nào đáng giữ trọn đời, Khổng Tử đáp đó là chữ “thứ”, rồi giải thích: Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân (điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác). Chữ “thứ” còn có mặt trong những từ cùng họ: khoan thứ, lượng thứ, thứ lỗi, dung thứ.
Nửa đầu, “tha”, là chữ quen thuộc: tha bổng, tha tội, “tha cho nó lần này”. Ghép lại, tha thứ vừa là buông bỏ, vừa là biết đặt mình vào chỗ người kia.
Tha thứ cho một người là bỏ qua điều gì?
Theo các từ điển tiếng Việt, tha thứ là tha cho, không trách cứ hay trừng phạt người có lỗi; có từ điển ghi thêm nét nghĩa hết giận, hết oán trách. Đối tượng được tha thứ có thể là lỗi lầm (“tha thứ những lời nói nóng nảy”), có thể là con người (“tha thứ cho bạn”), và cũng có thể là chính mình (“tự tha thứ cho bản thân”).
Ví dụ trong đời sống:
- Mẹ đã tha thứ cho em sau lần em nói dối để đi chơi điện tử.
- Bạn ấy xin lỗi chân thành nên tớ chọn tha thứ, nhưng tớ vẫn sẽ không cho mượn vở nữa.
- “Xin anh tha thứ cho sự chậm trễ của chúng tôi,” người quản lý cúi đầu.
Câu thứ hai cho thấy một điều hay bị hiểu sai: tha thứ là thôi oán giận, chứ không bắt buộc phải trở lại như cũ.
Gần nghĩa, trái nghĩa và những chữ dễ lẫn
| Nhóm | Từ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đồng nghĩa | bỏ qua, thứ lỗi, lượng thứ, khoan thứ, dung thứ | “Bỏ qua” thân mật; “lượng thứ”, “thứ lỗi” lịch sự, hay dùng khi xin lỗi |
| Trái nghĩa | oán hận, thù hằn, để bụng, trả đũa | “Để bụng” là cách nói đời thường của việc chưa tha thứ |
| Dễ lẫn | bao dung, khoan dung, châm chước | Bao dung, khoan dung là phẩm chất lâu dài; tha thứ là hành động trước một lỗi cụ thể |
Ai muốn tách bạch kỹ hơn có thể đọc bài so sánh hai đức tính bao dung và khoan dung. Còn “châm chước” là nới tay về yêu cầu, quy định, như châm chước điểm số, khác với việc thôi giận một người; chuyện này được bàn trong phần giải nghĩa chữ châm chước.
Gần nghĩa còn có khoan hồng, tức tha hoặc giảm nhẹ cho người có tội; dân mạng tách đôi chữ này thành ảnh chế máy khoan màu hồng để xin bạn bè bỏ qua một lỗi nhỏ.
Tha thứ trong Truyện Kiều
Văn học trung đại có một cảnh tha thứ rất đáng nhớ: Thúy Kiều xử Hoạn Thư. Người đàn bà từng hành hạ Kiều khi bị đưa ra trước trướng lại nói những lời gỡ tội vừa khôn vừa phải, khiến Kiều phải cân nhắc:
Tha ra thì cũng may đời,
Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen.
Rồi Kiều tha. Cái tha của Kiều không phải vì quên đau khổ, mà vì Hoạn Thư đã biết lỗi và vì Kiều không muốn mình thành người nhỏ nhen. Đoạn này thường được bàn kỹ trong bài phân tích cảnh Kiều xử án báo ân báo oán.
Viết nghị luận về lòng tha thứ
Đề nghị luận xã hội hay hỏi về tha thứ dưới nhiều dạng: “Tha thứ có phải là yếu đuối?”, “Bàn về lòng khoan dung”. Vài luận điểm có thể triển khai:
- Tha thứ là một lựa chọn chủ động của người bị tổn thương, cần bản lĩnh chứ không phải sự cam chịu.
- Tha thứ giải phóng chính người tha thứ khỏi gánh oán giận, giữ lại được những mối quan hệ đáng giữ.
- Tha thứ khác dung túng: vẫn cần nói rõ điều sai, vẫn cần người có lỗi nhận lỗi và sửa.
Cách dựng dàn ý, mở bài, kết bài cho dạng đề này có trong tuyển bài nghị luận về đạo lí cho học sinh lớp 11. Khi viết, tránh câu chung chung kiểu “tha thứ là đức tính tốt”; hãy đưa ra một tình huống cụ thể, như việc một người bạn bị nói xấu vẫn chọn thôi giận khi người kia xin lỗi trước lớp.
Tha thứ, thứ lỗi và chuyện tha cho chính mình
Tha thứ nghĩa là gì trong tình yêu?
Là khi một người thôi giận, thôi trách người yêu sau một lỗi lầm, để hai người có thể bước tiếp. Tha thứ trong tình yêu không có nghĩa phải chấp nhận mãi một hành vi gây tổn thương; nếu lỗi cứ lặp lại, bỏ qua không còn là tha thứ nữa.
Tha thứ và thứ lỗi khác nhau thế nào?
“Thứ lỗi” hẹp và lịch sự hơn, hay dùng trong lời xin lỗi xã giao: “Xin thứ lỗi vì đến muộn”. “Tha thứ” nặng hơn, dùng cho lỗi lớn và cảm xúc thật giữa hai người.
Tự tha thứ cho bản thân là gì?
Là thôi dằn vặt mình vì một sai lầm đã qua, sau khi đã nhận lỗi và cố sửa. Tự tha thứ không phải tự bào chữa; nó giúp ta đủ bình tĩnh để làm tốt hơn lần sau.
Tha thứ có phải là yếu đuối không?
Không. Người yếu đuối thường im lặng chịu đựng vì sợ, còn người tha thứ hiểu rõ điều sai và vẫn chọn buông bỏ oán giận. Tha thứ đòi hỏi bản lĩnh nhiều hơn là trả đũa.