Phân tích Thúy Kiều báo ân, báo oán (Nguyễn Du) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Trong Truyện Kiều, sau mười lăm năm lưu lạc với bao lần bị lừa gạt, mua bán, đày đọa, Thúy Kiều có một lần được đứng ở vị trí người phán xử. Đó là cảnh được ghi lại trong đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán – đoạn thơ cho thấy rõ tấm lòng nhân nghĩa của Kiều và ước mơ công lí của nhân dân.

Phiên xử diễn ra giữa quân doanh của Từ Hải, uy nghiêm với “trướng hùm”, trống “tiên nghiêm”, “cửa viên”. Kiều ngồi cạnh Từ Hải, được chồng trao toàn quyền “Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh”. Người con gái từng bị coi như món hàng nay nắm trong tay cán cân công lí. Điều đáng quý là việc đầu tiên nàng làm không phải trả thù mà là đền ơn: “Báo ân rồi sẽ trả thù”.

Với Thúc Sinh, Kiều nói bằng giọng trang trọng, chân thành:

Nàng rằng: “Nghĩa trọng nghìn non,
Lâm Tri người cũ, chàng còn nhớ không?

Nàng ghi nhớ ơn chàng chuộc mình khỏi lầu xanh, tế nhị gỡ tội cho chàng và tặng “Gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân”. Kiều là người biết ơn, trọng tình nghĩa.

Với Hoạn Thư, giọng Kiều chuyển sang mỉa mai: “Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!”. Nhưng khi Hoạn Thư khôn khéo bào chữa rằng “Ghen tuông thì cũng người ta thường tình”, rằng ả từng cho Kiều ra gác viết kinh, và nhận lỗi, Kiều đã tha bổng vì hiểu rằng làm tội thì “ra người nhỏ nhen”. Riêng những kẻ bạc ác như Tú Bà, Mã Giám Sinh, Sở Khanh thì bị trừng trị đích đáng. Kiều vừa bao dung vừa rạch ròi.

Bằng nghệ thuật khắc họa nhân vật qua đối thoại, ngôn ngữ linh hoạt khi trang trọng, khi nôm na, Nguyễn Du đã tạo nên một đoạn thơ giàu kịch tính. Đoạn trích không chỉ làm đẹp thêm hình tượng Thúy Kiều mà còn gửi gắm ước mơ ngàn đời của nhân dân: người tốt được đền đáp, kẻ ác phải đền tội.

Nguyễn Du là nhà thơ của những kiếp người đau khổ. Trong Truyện Kiều, ông dành hầu hết trang viết để khóc thương cho người con gái tài sắc bị vùi dập. Thế nhưng có một đoạn, Nguyễn Du để cho Kiều ngẩng cao đầu, tự tay phân xử những ân oán của đời mình. Đó là đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán, thuộc cuối phần “Gia biến và lưu lạc”.

Trước cảnh này, Kiều đã nếm đủ cay đắng: bị Mã Giám Sinh mua về cho Tú Bà, bị Sở Khanh lừa, bị Hoạn Thư đày đọa, bị Bạc Hạnh bán vào lầu xanh lần nữa. Gặp Từ Hải, người anh hùng “đội trời đạp đất”, nàng được chuộc ra, được yêu thương, trân trọng. Khi Từ Hải lập nên cơ đồ, chàng giúp nàng thỏa nguyện đền ơn, trả oán.

Đoạn trích mở ra bằng khung cảnh uy nghiêm:

Trướng hùm mở giữa trung quân,
Từ Công sánh với phu nhân cùng ngồi.
Tiên nghiêm trống chửa dứt hồi,
Điểm danh trước dẫn chực ngoài cửa viên.

Những từ ngữ “trướng hùm”, “trung quân”, “tiên nghiêm”, “cửa viên” dựng lên không khí của một quân doanh, một pháp đình. Chi tiết “sánh với phu nhân cùng ngồi” cho thấy vị thế mới của Kiều: nàng ngang hàng với người anh hùng. Từ Hải trao hết quyền cho vợ: “Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh”. Lời đáp của Kiều ngắn gọn mà giàu ý nghĩa: “Báo ân rồi sẽ trả thù”. Trong lòng Kiều, ơn nghĩa bao giờ cũng được đặt trước hận thù.

Người đầu tiên được “mời” đến là Thúc Sinh. Chữ “mời” cho thấy thái độ kính trọng, nhưng Thúc Sinh thì “Mặt như chàm đổ, mình dường dẽ run” – chàng sợ, vì biết mình từng không bảo vệ được Kiều trước sự ghen tuông của vợ. Kiều không trách, trái lại còn nói những lời ân tình:

Nàng rằng: “Nghĩa trọng nghìn non,
Lâm Tri người cũ, chàng còn nhớ không?
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng,
Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?

Kiều gọi ơn của Thúc Sinh là “nghĩa trọng nghìn non”, gợi lại kỉ niệm ở Lâm Tri, nơi chàng chuộc nàng khỏi lầu xanh. Điển cố “Sâm Thương” và câu hỏi tu từ “Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?” vừa nói lên sự chia lìa, vừa khẳng định lỗi không ở Thúc Sinh. Món quà “Gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân” rất lớn, nhưng nàng vẫn khiêm nhường gọi là “báo ân gọi là”. Rồi giọng Kiều bỗng đổi khác khi nhắc đến Hoạn Thư: “Vợ chàng quỷ quái tinh ma, / Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau”. Những thành ngữ dân gian “kẻ cắp bà già”, “kiến bò miệng chén” sắc gọn như lời tuyên án trước, cho thấy nỗi uất hận chưa nguôi trong lòng nàng.

Cảnh báo oán mở đầu bằng chi tiết đầy kịch tính: “Dưới cờ, gươm tuốt nắp ra, / Chính danh thủ phạm tên là Hoạn Thư”. Kiều “chào thưa” và gọi “tiểu thư” – cách xưng hô của người hầu ngày trước, nay đặt trong hoàn cảnh đảo ngược nên thành mỉa mai: “Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!”. Kiều còn vạch mặt: “Đàn bà dễ có mấy tay, / Đời xưa mấy mặt, đời này mấy gan!” và cảnh cáo “Càng cay nghiệt lắm, càng oan trái nhiều”.

Hoạn Thư “hồn lạc phách xiêu”, nhưng vẫn đủ tỉnh táo để tự bào chữa. Ả nói mình cũng là đàn bà, ghen tuông là thường tình; ả kể công đã cho Kiều ra gác viết kinh, không đuổi theo khi Kiều bỏ trốn; ả đổ lỗi cho cảnh “Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai”; cuối cùng nhận lỗi và cầu xin “lượng bể”. Lời lẽ vừa có lí vừa có tình, đặt Kiều vào thế khó. Kiều nhận xét “Khôn ngoan đến mực nói năng phải lời”, rồi cân nhắc: tha thì “may đời”, làm tội thì “ra người nhỏ nhen”. Nàng tha bổng Hoạn Thư. Quyết định ấy cho thấy Kiều độ lượng, không để hận thù che mờ lí trí.

Nhưng Kiều không bao dung một cách mù quáng. Với bọn Bạc Hạnh, Bạc Bà, Ưng, Khuyển, Sở Khanh, Tú Bà, Mã Giám Sinh, nàng tuyên bố “Hại nhân nhân hại, sự nào tại ta?” và cho “Thề sao thì lại cứ sao gia hình”. Sáu câu cuối là lời bình của người kể chuyện: “Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta”, “Mình làm mình chịu kêu mà ai thương”. Công lí được thực thi “thanh thiên bạch nhật”, ai cũng thấy.

Về nghệ thuật, đoạn trích cho thấy tài xây dựng nhân vật qua đối thoại của Nguyễn Du: lời Kiều với Thúc Sinh trang trọng, nhiều từ Hán Việt; với Hoạn Thư thì nôm na, mỉa mai; lời Hoạn Thư chặt chẽ, khôn khéo. Tâm lí nhân vật được thể hiện qua những chi tiết ngoại hình rất đắt: “mặt như chàm đổ”, “mồ hôi… như mưa ướt đầm”, “hồn lạc phách xiêu”.

Thúy Kiều báo ân, báo oán là giấc mơ công lí mà Nguyễn Du và nhân dân gửi gắm vào nhân vật: người bị áp bức được đứng lên phán xử kẻ áp bức mình. Qua đó, hình ảnh Thúy Kiều hiện lên đẹp đẽ: trọng nghĩa, sắc sảo, rạch ròi và bao dung.

Người xưa dạy “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là hiện thân đẹp đẽ của đạo lí ấy. Trong đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán, cảnh Kiều báo ân Thúc Sinh chỉ gồm mười bốn câu thơ nhưng đã khắc họa sâu sắc tấm lòng biết ơn và sự tinh tế của nàng.

Khi được Từ Hải trao quyền, Kiều xin “báo đáp ân tình cho phu” trước rồi mới trả thù. Chi tiết này cho thấy thứ tự ưu tiên trong tâm hồn Kiều: ơn nghĩa quan trọng hơn thù hận. Người đầu tiên được mời là Thúc Sinh – người đã bỏ tiền chuộc nàng khỏi lầu xanh của Tú Bà, cho nàng một mái ấm, dù ngắn ngủi.

Thúc Sinh bước vào với dáng vẻ thảm hại: “Mặt như chàm đổ, mình dường dẽ run”. Nguyễn Du chỉ cần một câu thơ tả ngoại hình để nói lên cả tâm trạng: chàng sợ hãi vì biết mình từng hèn yếu, để Kiều bị vợ mình hành hạ mà không dám bảo vệ. Chàng đến như một người có tội.

Thế nhưng Kiều đón chàng bằng những lời thật ân tình:

Nàng rằng: “Nghĩa trọng nghìn non,
Lâm Tri người cũ, chàng còn nhớ không?
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng,
Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?

Kiều mở đầu bằng việc khẳng định ơn của Thúc Sinh “nặng” như nghìn ngọn núi. Cách gọi “người cũ”, “cố nhân” thân thiết, gợi lại những ngày ở Lâm Tri. Nàng dùng điển cố “Sâm Thương” – hai vì sao không bao giờ gặp nhau – để nói về sự chia lìa, rồi dùng câu hỏi tu từ “Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?” để gỡ tội cho chàng: duyên không thành là tại hoàn cảnh, tại người khác, chứ chàng không phụ bạc. Đó là cách nói tế nhị của người hiểu Thúc Sinh, thương cả sự yếu đuối của chàng.

Lễ vật Kiều tặng rất hậu: “Gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân”. Nhưng nàng lại nói “Tạ lòng dễ xứng, báo ân gọi là” – món quà ấy làm sao xứng với tấm lòng, chỉ gọi là chút đền đáp. Sự khiêm nhường khiến cử chỉ báo ân càng thêm cao quý.

Đến bốn câu cuối, giọng Kiều đột ngột thay đổi khi nói về Hoạn Thư: “Vợ chàng quỷ quái tinh ma, / Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau. / Kiến bò miệng chén chưa lâu, / Mưu sâu cũng trả nghĩa sâu cho vừa”. Lời lẽ nôm na, dùng thành ngữ dân gian, cho thấy nỗi đau cũ vẫn còn nhức nhối. Kiều nói trước với Thúc Sinh, như một cách công khai, minh bạch: ơn sẽ đền, oán cũng sẽ trả.

Nghe xong, “Thúc Sinh trông mặt bấy giờ, / Mồ hôi chàng đã như mưa ướt đầm”. Hình ảnh cường điệu ấy vừa gợi nỗi sợ, vừa gợi niềm mừng của chàng: mừng cho mình được đền ơn, lo cho vợ sắp bị xử.

Chỉ trong mười bốn câu thơ, Nguyễn Du đã cho thấy một Thúy Kiều trọng nghĩa, biết ơn, tế nhị và rạch ròi. Cách nàng báo ân Thúc Sinh là bài học đẹp về lòng biết ơn: không chỉ đền đáp bằng vật chất mà còn bằng sự thấu hiểu, trân trọng người đã giúp mình.

Trong số những kẻ gây oan khổ cho Thúy Kiều, Hoạn Thư là người để lại vết thương sâu nhất: ả bắt cóc Kiều, biến nàng thành con hầu Hoa Nô, bắt nàng hầu rượu, gảy đàn ngay trước mặt Thúc Sinh. Vì thế, cảnh Kiều báo oán Hoạn Thư trong đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán là cảnh căng thẳng, kịch tính nhất, đồng thời bộc lộ rõ nhất phẩm chất của nhân vật.

Hoạn Thư xuất hiện trong không khí nghẹt thở: “Dưới cờ, gươm tuốt nắp ra, / Chính danh thủ phạm tên là Hoạn Thư”. Từ vị trí người quyền quý, ả thành “chính danh thủ phạm”. Kiều đón ả bằng một lời chào lạ lùng:

Thoạt trông nàng đã chào thưa:
“Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!

Hành động “chào thưa”, cách gọi “tiểu thư” vốn là phép tắc của Hoa Nô năm xưa. Nay Kiều ngồi trên, Hoạn Thư quỳ dưới, nên lời chào ấy trở thành đòn mỉa mai sắc lạnh. Câu cảm thán “cũng có bây giờ” nói lên cả nỗi hả giận lẫn sự đảo ngược của thế cờ. Kiều tiếp tục vạch tội: “Đàn bà dễ có mấy tay, / Đời xưa mấy mặt, đời này mấy gan!” – xưa nay hiếm có người đàn bà nào thâm hiểm, gan góc như ả. Câu “Càng cay nghiệt lắm, càng oan trái nhiều” như lời tuyên án: gieo gió thì gặt bão.

Trước sự uy hiếp ấy, Hoạn Thư “hồn lạc phách xiêu, / Khấu đầu dưới trướng, liệu điều kêu ca”. Nhưng ả không hoảng loạn đến mất trí. Lời bào chữa của ả là một bài biện hộ khôn ngoan:

Rằng: “Tôi chút dạ đàn bà,
Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.
Nghĩ cho khi gác viết kinh,
Với khi khỏi cửa dứt tình chẳng theo.

Trước hết, Hoạn Thư kéo Kiều về cùng phía: tôi với nàng đều là đàn bà, mà ghen là chuyện thường. Tiếp đó, ả kể công: đã cho Kiều ra gác Quan Âm viết kinh, khi Kiều bỏ trốn cũng không đuổi theo. Rồi ả khẳng định trong lòng vẫn kính yêu Kiều, chỉ vì “Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai” – ả đẩy tội lỗi sang cảnh chồng chung vợ chạ, khiến mình từ kẻ gây tội thành nạn nhân của chế độ đa thê. Cuối cùng, ả nhận lỗi “Trót lòng gây việc chông gai” và trông vào “lượng bể” của Kiều. Lí lẽ có trước có sau, vừa mềm mỏng vừa chặt chẽ, đúng là con người “khôn ngoan”.

Kiều đã bị thuyết phục:

Khen cho: “Thật đã nên rằng,
Khôn ngoan đến mực nói năng phải lời.
Tha ra thì cũng may đời,
Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen.

Kiều thừa nhận lời Hoạn Thư có lí. Nàng cân nhắc hai khả năng: tha thì phải đạo, làm tội thì mình hóa nhỏ nhen. Và vì Hoạn Thư đã biết lỗi (“tri quá”), nàng truyền lệnh tha ngay. Quyết định bất ngờ ấy cho thấy Kiều có tấm lòng rộng lượng, cao thượng; nàng hiểu con người, hiểu cả nỗi khổ của người đàn bà trong cảnh chồng chung. Có lẽ nàng cũng nghĩ đến Thúc Sinh, người mình mang ơn, không muốn gia đình chàng tan nát.

Cảnh báo oán Hoạn Thư là một màn đối đáp đặc sắc. Qua ngôn ngữ đối thoại, Nguyễn Du khắc họa hai tính cách sắc sảo đối mặt nhau: một Hoạn Thư khôn ngoan, bản lĩnh; một Thúy Kiều sắc sảo mà độ lượng. Và chính khoảnh khắc tha thứ ấy đã làm hình tượng Thúy Kiều cao đẹp hơn bao giờ hết.

Nói đến Thúy Kiều, người đọc thường nhớ đến một cô gái “sắc sảo mặn mà”, tài hoa mà bạc mệnh, chìm nổi giữa dòng đời. Nhưng trong đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán, Nguyễn Du cho ta thấy một Thúy Kiều khác: người phụ nữ có quyền lực, tự tay phân xử ân oán, và qua đó bộc lộ những phẩm chất đáng quý nhất của mình.

Trước hết, đoạn trích cho thấy sự đổi thay số phận của Kiều. Từ một kĩ nữ, một con hầu, nàng nay là “phu nhân” ngồi “sánh” với Từ Công giữa “trướng hùm”. Từ Hải tôn trọng nàng, để nàng “xử quyết báo đền cho minh”. Người từng bị chà đạp nay có quyền định đoạt, đó là niềm hả hê không chỉ của Kiều mà của cả người đọc.

Ở vị trí ấy, Kiều là người trọng tình nghĩa. Nàng chọn “Báo ân rồi sẽ trả thù”. Với Thúc Sinh, nàng nhắc “Nghĩa trọng nghìn non”, gọi chàng là “người cũ”, “cố nhân”, gỡ tội cho chàng bằng câu hỏi “Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?” và tặng lễ vật thật hậu. Trong phần bị lược, nàng còn đền ơn mụ quản gia và sư Giác Duyên – những người từng giúp nàng lúc hoạn nạn – với lời tự nhận rằng nghìn vàng cũng không sánh được tấm lòng người cưu mang mình. Một chút ơn nhỏ Kiều cũng khắc ghi.

Kiều còn là người thông minh, sắc sảo và có cá tính. Ngôn ngữ của nàng thay đổi linh hoạt theo từng đối tượng: trang trọng, nhiều từ Hán Việt khi nói với Thúc Sinh; nôm na, dùng thành ngữ “kẻ cắp bà già gặp nhau”, “kiến bò miệng chén” khi nói về Hoạn Thư; mỉa mai sâu cay khi chào “tiểu thư”. Nàng không còn là cô gái cam chịu, mà là người biết đòi lại lẽ phải.

Nổi bật nhất là tấm lòng bao dung, vị tha. Hoạn Thư là “chính danh thủ phạm”, vậy mà khi ả biết nhận lỗi, Kiều đã tha. Nàng tự nhủ “Tha ra thì cũng may đời, / Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen”. Đó là suy nghĩ của người có nhân cách lớn: không muốn hận thù biến mình thành kẻ nhỏ nhen.

Tuy vậy, bao dung không có nghĩa là dễ dãi. Với những kẻ bạc ác không biết hối cải như Tú Bà, Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Bạc Bà, Bạc Hạnh, Ưng, Khuyển, Kiều cương quyết: “Hại nhân nhân hại, sự nào tại ta?”. Chúng phải chịu hình phạt đúng như lời thề của chính mình. Kiều rạch ròi giữa người biết lỗi và kẻ gian ác.

Qua nghệ thuật khắc họa nhân vật bằng hành động và ngôn ngữ đối thoại, Nguyễn Du đã tạc nên chân dung một Thúy Kiều vẹn toàn: trọng nghĩa, sắc sảo, rạch ròi, bao dung. Nhân vật ấy là hiện thân cho khát vọng công lí và lẽ sống nhân hậu của nhân dân ta.

Có một nghịch lí đẹp trong Truyện Kiều: tác phẩm được gọi là “tiếng kêu đứt ruột”, viết về một kiếp người đau khổ, vậy mà giữa chuỗi bi kịch ấy, Nguyễn Du vẫn dành chỗ cho một “phiên tòa” nơi nạn nhân trở thành người phán xử. Đoạn trích Thúy Kiều báo ân, báo oán vì thế như một khoảng sáng hiếm hoi, nơi nhà thơ và người đọc cùng được thở phào, và cũng là nơi Nguyễn Du gửi gắm quan niệm sâu sắc của mình về công lí và lòng nhân.

Điều đầu tiên đáng chú ý là không gian. Nguyễn Du không để Kiều trả thù trong bóng tối, bằng mưu kế lén lút như cách Hoạn Thư từng làm với nàng. Ông dựng hẳn một pháp đình giữa quân doanh: “Trướng hùm mở giữa trung quân”, “Tiên nghiêm trống chửa dứt hồi”, “Điểm danh trước dẫn chực ngoài cửa viên”. Ân oán vốn là chuyện riêng, nhưng được xử công khai, theo nghi thức, có ba quân chứng kiến. Công lí ở đây mang dáng dấp của phép nước, của lẽ trời. Và giữa không gian ấy, “Từ Công sánh với phu nhân cùng ngồi” – chữ “sánh” nói lên cả một cuộc đổi đời.

Cũng cần thấy vai trò của Từ Hải. Người anh hùng không phán xử thay Kiều, chỉ trao quyền: “Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh”. Chữ “minh” – rõ ràng, sáng tỏ – là yêu cầu của một phiên tòa đúng nghĩa. Từ Hải là sức mạnh, còn Kiều là lương tri. Nhờ Từ Hải, ước mơ của người bị áp bức có điều kiện để thành hiện thực; nhờ Kiều, sức mạnh ấy được dùng đúng chỗ.

Trình tự của phiên tòa cũng là một lựa chọn đạo đức: “Báo ân rồi sẽ trả thù”. Cảnh báo ân Thúc Sinh được viết bằng thứ ngôn ngữ trang trọng, đậm màu sắc bác học:

Nàng rằng: “Nghĩa trọng nghìn non,
Lâm Tri người cũ, chàng còn nhớ không?
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng,
Tại ai, há dám phụ lòng cố nhân?

Với Thúc Sinh – một người tốt nhưng nhu nhược – Kiều không trách cứ mà chọn cách thấu hiểu. Câu hỏi tu từ “Tại ai…?” là lời an ủi dành cho người đang “Mặt như chàm đổ, mình dường dẽ run”. Đọc thêm phần bị lược, ta còn thấy Kiều đền ơn mụ quản gia, sư Giác Duyên và tự so lòng họ với bà Phiếu mẫu cho Hàn Tín bữa cơm năm xưa, thứ ân tình nghìn vàng cũng khó cân. Kiều không quên một ai từng tốt với mình, dù là một người đàn bà giúp việc hay một vị sư nghèo.

Nhưng đỉnh điểm nghệ thuật của đoạn trích là cuộc đối đầu giữa Kiều và Hoạn Thư. Hai người đàn bà sắc sảo nhất Truyện Kiều gặp nhau khi vị thế đã hoàn toàn đảo ngược. Kiều mở màn bằng lời chào “tiểu thư” – cách xưng hô cũ, đặt vào hoàn cảnh mới để thành mỉa mai. Hoạn Thư đáp lại không phải bằng lời van xin suông mà bằng một bài biện hộ có hệ thống: dựa vào “thường tình” của đàn bà, kể công, đổ lỗi cho cảnh “chồng chung”, rồi mới nhận tội. Nguyễn Du để Hoạn Thư nói hay đến mức chính Kiều phải thừa nhận “Khôn ngoan đến mực nói năng phải lời”. Nhà thơ không hạ thấp phản diện để tô đẹp chính diện; ông để cả hai cùng sắc sảo, và chính vì thế, sự tha thứ của Kiều mới có giá trị.

Kiều tha Hoạn Thư không phải vì yếu lòng. Nàng suy xét rất tỉnh: “Tha ra thì cũng may đời, / Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen. / Đã lòng tri quá thì nên”. Chữ “tri quá” (biết lỗi) là điều kiện của sự khoan dung. Người biết hối lỗi thì được tha; kẻ không biết hối cải thì phải chịu tội. Bởi vậy, ngay sau đó, Kiều nghiêm khắc với bọn Bạc Hạnh, Bạc Bà, Ưng, Khuyển, Sở Khanh, Tú Bà, Mã Giám Sinh: “Lồng lộng trời cao, / Hại nhân nhân hại, sự nào tại ta?”. Kiều không nhận mình là người trả thù; nàng chỉ là người thi hành lẽ trời. Chúng bị xử “Thề sao thì lại cứ sao gia hình” – chính lời thề gian dối của chúng trở thành bản án dành cho chúng.

Sáu câu kết là giọng của người kể chuyện, cũng là giọng của nhân dân: “Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta”, “Mình làm mình chịu kêu mà ai thương”. Công lí được thực thi “thanh thiên bạch nhật”, giữa ban ngày, trước “ba quân đông mặt”. Đó là giấc mơ ngàn đời của những người thấp cổ bé họng: có một ngày kẻ ác phải đền tội trước mắt mọi người. Nếu trong cổ tích, công lí thường đến nhờ phép màu hay sét đánh, thì ở đây, người bị áp bức tự mình cầm cán cân công lí. Ước mơ ấy vì thế mang dáng dấp chủ động, mạnh mẽ hơn.

Đặt đoạn trích trong toàn bộ tác phẩm, ta càng thấm thía. Niềm vui báo ân, báo oán chẳng kéo dài: ít lâu sau, Kiều khuyên Từ Hải ra hàng, Từ Hải chết đứng, Kiều lại rơi vào bi kịch. Phiên tòa công lí hóa ra chỉ là một giấc mơ ngắn ngủi giữa xã hội bất công. Nhưng chính vì ngắn ngủi, giấc mơ ấy càng đáng quý; nó cho thấy Nguyễn Du không chỉ khóc thương con người mà còn khao khát trả lại cho họ lẽ công bằng.

Với nghệ thuật dựng cảnh giàu kịch tính, khắc họa nhân vật qua đối thoại, ngôn ngữ linh hoạt giữa bác học và bình dân, Thúy Kiều báo ân, báo oán là một trong những đoạn thơ đặc sắc của Truyện Kiều. Đoạn trích để lại cho người đọc hôm nay bài học vẫn còn nguyên giá trị: sống biết ơn, sống rạch ròi với cái ác, và đủ rộng lượng để tha thứ cho người biết nhận lỗi.

Kết luận

Khi phân tích Thúy Kiều báo ân, báo oán, em nên bám sát bốn ý chính: khung cảnh phiên xử và sự đổi đời của Kiều; cảnh báo ân Thúc Sinh; cảnh báo oán Hoạn Thư và bọn bạc ác; ý nghĩa ước mơ công lí và nghệ thuật khắc họa nhân vật qua đối thoại. Mỗi mẫu trên chọn một góc nhìn riêng, em có thể kết hợp để có bài viết đầy đủ và mang dấu ấn của mình.

Xem thêm:

• Phân tích Kim – Kiều gặp gỡ (Nguyễn Du)
• Phân tích Kiều ở lầu Ngưng Bích
• Phân tích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (cùng Bài 5)
• Đoạn văn cảm nhận về nhân vật Thúy Kiều