Tết Hàn thực là tết truyền thống vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, người Việt quen gọi là Tết bánh trôi bánh chay. Tên gọi mượn từ một tục cổ của Trung Hoa: kiêng nhóm lửa, chỉ ăn đồ nguội. Sang Việt Nam, ngày này đổi khác hẳn. Bếp vẫn đỏ lửa như thường, và các gia đình nặn bánh trôi, bánh chay để dâng lên bàn thờ tổ tiên.
| Nghĩa tên gọi | 寒食: hàn là lạnh, thực là ăn; hàn thực là ăn đồ nguội |
| Thời điểm | Mùng 3 tháng 3 âm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng 3 đến tháng 4 dương lịch |
| Tên gọi khác | Tết bánh trôi bánh chay, tết mùng 3 tháng 3 |
| Món chính | Bánh trôi nhân đường, bánh chay nhân đậu xanh |
| Gốc tích | Truyền thuyết Giới Tử Thôi thời Xuân Thu (Trung Quốc) |
Vì sao Tết Hàn thực là tết ăn nguội?
Hàn thực là từ Hán Việt gồm hai chữ. Chữ 寒 (hàn) nghĩa là lạnh, rét, gặp trong hàn đới, bần hàn. Chữ 食 (thực) là ăn hoặc đồ ăn, như ẩm thực, lương thực. Ghép lại, hàn thực là ăn đồ lạnh, đồ nấu sẵn từ hôm trước mà không hâm lại.
Các từ điển Hán Việt giảng hàn thực là ngày tết kiêng dùng lửa. Ở Trung Quốc, tiết này nằm sát tiết Thanh minh. Người Việt thì giữ cái tên mà bỏ cái kiêng: chẳng ai tắt bếp vào ngày 3/3, ngược lại còn phải nhóm lửa luộc bánh. Vì vậy, khi hỏi tết Hàn thực là ngày nào, phần đông người Việt sẽ trả lời gọn: hôm mùng 3 tháng 3, hôm ăn bánh trôi.
Lịch tết cổ còn một ngày trùng số khác là mồng 9 tháng 9, khi người xưa lên cao, cài cành thù du và uống rượu cúc: đó là Tết Trùng Cửu ngày 9/9.
Giới Tử Thôi và lệnh cấm lửa
Gốc tích của tết là một truyền thuyết thời Xuân Thu, được kể với nhiều dị bản. Cốt chuyện chung như sau.
Công tử Trùng Nhĩ nước Tấn phải bỏ nước lưu vong nhiều năm. Có lúc thầy trò đói lả, Giới Tử Thôi cắt thịt đùi mình nấu cho chủ ăn. Về sau Trùng Nhĩ về nước làm vua, tức Tấn Văn Công, ban thưởng cho những người theo mình nhưng quên mất Giới Tử Thôi. Ông không kêu ca, đưa mẹ già vào núi ở ẩn. Đến khi nhà vua nhớ ra, cho người tìm, ông nhất định không ra. Vua sai đốt rừng, nghĩ rằng lửa sẽ buộc ông phải xuống núi. Hai mẹ con ôm nhau chết cháy.
Hối hận, Tấn Văn Công lập miếu thờ và ra lệnh vào ngày ấy dân không được đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội. Có bản kể lệnh cấm kéo dài ba ngày. Từ đó mới có tục hàn thực. Câu chuyện này đã được kể đầy đủ trong chuyện Giới Tử Thôi và Tết Hàn thực; ở đây chỉ cần nhớ ý chính: đây là ngày tưởng nhớ một người trung nghĩa nhưng không màng danh lợi.
Ngày 3/3 trong bếp nhà người Việt
Không rõ tục này vào Việt Nam từ bao giờ. Các nhà nghiên cứu được báo chí dẫn lời cũng chưa thống nhất: có người cho rằng việc ăn bánh trôi, bánh chay ngày 3/3 phổ biến từ thời Lê; có ý kiến dẫn ghi chép xưa nói bánh cúng ban đầu là bánh rán. Điểm các nguồn đều đồng ý là người Việt không kiêng lửa và cũng ít ai nghĩ tới Giới Tử Thôi khi bày mâm. Ngày này chủ yếu là dịp cúng gia tiên.
Hai thứ bánh trên mâm
- Bánh trôi: bột nếp nặn thành viên nhỏ, bên trong là một miếng đường phên (đường mía bánh). Thả vào nồi nước sôi, bánh chìm xuống rồi nổi lên là chín.
- Bánh chay: viên to và dẹt hơn, nhân đậu xanh, khi ăn chan nước đường sánh, rắc vừng.
Mâm cúng thường chỉ thêm hương, hoa, trái cây. Nhiều gia đình coi việc cả nhà ngồi nặn bánh là phần vui nhất của ngày tết nhỏ này.
Những cách hiểu dân gian gửi vào chiếc bánh
Quanh hai món bánh có nhiều lời giải thích truyền miệng. Có người liên tưởng tới chuyện bọc trăm trứng của Lạc Long Quân và Âu Cơ. Có người nhìn viên bánh tròn bọc miếng đường vuông mà nghĩ đến lời chúc mẹ tròn con vuông. Cũng có lời giải gắn với mong ước trời đất thuận hòa trước mùa nắng. Đây là cách hiểu của dân gian, không có một đáp án duy nhất.
Tết Hàn thực khá gần tết mùng 5 tháng 5 về chuyện gốc tích: cả hai đều có truyện kể từ Trung Quốc nhưng được người Việt sống theo cách riêng. Bạn có thể đọc thêm về tết diệt sâu bọ giữa năm để thấy chỗ giống và khác.
Chiếc bánh trôi bước vào thơ Hồ Xuân Hương
Món bánh của ngày 3/3 có một chỗ đứng đặc biệt trong văn học, nhờ bài thơ Nôm quen thuộc của Hồ Xuân Hương mà học sinh gặp trong chương trình Ngữ văn. Bài thơ mở đầu:
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Hai câu tả rất đúng chiếc bánh: trắng, tròn, chìm nổi mấy lần trong nồi nước mới chín. Đằng sau đó là thân phận người phụ nữ long đong mà vẫn giữ tấm lòng son, chính là miếng nhân đường đỏ ở giữa bánh. Ai từng nặn bánh trôi ngày Hàn thực sẽ hiểu bài thơ nhanh hơn. Xem phần tìm hiểu bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương để nắm bố cục và hai lớp nghĩa.
Mùng 3 tháng 3: những câu hỏi quanh tết bánh trôi
Tết Hàn thực là ngày nào?
Là ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. Vì tính theo âm lịch nên ngày dương lịch mỗi năm một khác, thường rơi vào cuối tháng 3 hoặc trong tháng 4.
Vì sao gọi là Tết bánh trôi bánh chay?
Vì ở Việt Nam, món không thể thiếu của ngày này là bánh trôi và bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên. Cái tên dân dã này phổ biến hơn hẳn tên Hán Việt, nhất là ở miền Bắc.
Ngày Hàn thực có phải kiêng nấu nướng không?
Ở Việt Nam thì không. Tục cấm lửa thuộc về truyền thuyết Trung Hoa; người Việt vẫn đun nấu bình thường, thậm chí phải đỏ lửa để luộc bánh.
Tết Hàn thực có liên quan gì đến Tết Thanh minh?
Ở Trung Quốc, Hàn thực nằm sát trước tiết Thanh minh nên hai dịp thường đi liền nhau. Ở Việt Nam, Hàn thực gắn chặt với ngày 3/3 âm lịch, còn Thanh minh là dịp tảo mộ theo tiết khí, hai ngày không nhất thiết trùng nhau.