Soạn bài Cảnh ngày xuân (trích Truyện Kiều – Nguyễn Du) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Trả lời:

• Từ ngữ chỉ thời gian: “ngày xuân”, “thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi” – mùa xuân chín mươi ngày đã qua hơn sáu mươi ngày, tức đã sang tháng thứ ba.
• Hình ảnh ẩn dụ “con én đưa thoi”: cánh én bay lượn như thoi dệt cửi, vừa tả cảnh thực vừa gợi thời gian trôi nhanh.
• Từ ngữ chỉ màu sắc: “xanh” của cỏ non, “trắng” của hoa lê; động từ “điểm” làm bức tranh có điểm nhấn, sinh động.
• Từ ngữ gợi không gian: “tận chân trời” – thảm cỏ trải rộng mênh mông.

⇒ Từ ngữ chọn lọc, giàu hình ảnh, vẽ nên một mùa xuân tinh khôi, khoáng đạt, tràn đầy sức sống.

Trả lời:

• Hai hoạt động chính: “Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh”.
• Dòng người đi hội: “Gần xa nô nức yến anh”, “Dập dìu tài tử, giai nhân” – nam thanh nữ tú từ khắp nơi kéo về.
• Cảnh đông đúc: “Ngựa xe như nước, áo quần như nêm” – phép so sánh gợi dòng người, xe ngựa nối nhau không dứt, chen chúc chật ních.
• Nghi thức tảo mộ: “Ngổn ngang gò đống kéo lên”, “Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay” – người người lên các gò mộ, rắc vàng mã, đốt tiền giấy.
• Chị em Thúy Kiều cũng “sắm sửa bộ hành chơi xuân”, hòa vào không khí chung.

Trả lời:

Cảnh chiều vẫn thanh, vẫn dịu nhưng đã nhuốm tâm trạng: các từ láy “tà tà”, “thơ thẩn”, “thanh thanh”, “nao nao”, “nho nhỏ” vừa tả cảnh vừa gợi nỗi bâng khuâng, tiếc nuối khi cuộc vui tàn.

Trả lời:

Đoạn trích kể lại cuộc du xuân của chị em Thúy Kiều trong tiết Thanh minh tháng Ba: từ khung cảnh mùa xuân, đến lễ tảo mộ, hội đạp thanh và cảnh chị em ra về lúc chiều tà. Bố cục theo trình tự thời gian của cuộc du xuân:

• Phần 1 (4 câu đầu): khung cảnh mùa xuân.
• Phần 2 (8 câu tiếp): khung cảnh lễ hội trong tiết Thanh minh.
• Phần 3 (6 câu cuối): cảnh chị em Thúy Kiều du xuân trở về.

Qua bốn dòng thơ đầu, em hình dung quang cảnh mùa xuân được Nguyễn Du miêu tả như thế nào?

Trả lời:

Bốn câu thơ mở ra một mùa xuân vừa đẹp vừa gấp gáp. Hai câu đầu nói thời gian: cánh én “đưa thoi” trên nền trời, “thiều quang” – nắng xuân ấm áp – đã đi quá hai phần ba mùa. Câu thơ tả cảnh mà đã phảng phất một chút nuối tiếc vì xuân qua nhanh.

Hai câu sau là một bức họa. Nền là thảm “cỏ non” xanh trải tới “tận chân trời”, gợi không gian khoáng đạt và sức sống mơn mởn. Trên nền xanh ấy, “cành lê trắng điểm một vài bông hoa” – chỉ vài bông thôi nhưng làm bức tranh sáng hẳn lên. Màu xanh và màu trắng hài hòa, trong trẻo; động từ “điểm” khiến cảnh vật có hồn, sinh động chứ không tĩnh. Em hình dung một buổi sáng tháng Ba tinh khôi, nhẹ nhàng, tràn đầy sức sống.

Lễ hội trong tiết Thanh minh được miêu tả qua những hình ảnh nào trong tám dòng thơ tiếp theo?

Trả lời:

• Lễ và hội: “Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh” – câu thơ tiểu đối giới thiệu hai hoạt động chính.
• Người đi hội: “yến anh”, “tài tử, giai nhân” – nam thanh nữ tú nô nức như chim én, chim oanh bay về.
• Không khí: các từ láy “nô nức”, “dập dìu”, các động từ “sắm sửa”, “kéo lên”, “rắc”, “bay” gợi sự tấp nập, rộn ràng.
• Quy mô: hình ảnh so sánh “Ngựa xe như nước, áo quần như nêm” – đông vui, chật ních.
• Phong tục: “Ngổn ngang gò đống kéo lên, / Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay” – nghi thức tảo mộ, rắc vàng mã, đốt tiền giấy tưởng nhớ người đã khuất.

Qua đó, Nguyễn Du vẽ nên một bức tranh lễ hội vừa náo nhiệt vừa đậm nét văn hóa truyền thống, nơi niềm vui của người sống hòa với lòng thành kính với người đã mất.

Hãy so sánh bức tranh thiên nhiên ở bốn dòng thơ đầu và sáu dòng thơ cuối, phân tích để thấy được mối quan hệ giữa cảnh vật và tâm trạng của chị em Thúy Kiều trong đoạn trích.

Trả lời:

Mối quan hệ giữa cảnh và tâm trạng: cảnh thay đổi theo bước chân và lòng người. Buổi sáng, lòng chị em háo hức nên cảnh tươi, rộng. Buổi chiều, hội tan, lòng người “thơ thẩn” nên cảnh cũng “tà tà”, “nao nao”, thu nhỏ lại. Các từ láy vừa tả dáng nắng, dáng nước, vừa gợi tâm trạng bâng khuâng, tiếc nuối của những thiếu nữ khi niềm vui qua đi. Đặc biệt, chữ “nao nao” gợi dòng nước chảy nhẹ mà cũng gợi lòng người xao xuyến, như một dự cảm mơ hồ về điều sắp đến (ngay sau đó Kiều gặp nấm mồ Đạm Tiên). Đây là bút pháp tả cảnh ngụ tình quen thuộc của Nguyễn Du: cảnh không đứng riêng mà luôn mang theo tâm trạng con người.

Khái quát những thành công về nghệ thuật miêu tả thiên nhiên và lễ hội ngày xuân của Nguyễn Du trong đoạn trích (sử dụng ngôn từ, xây dựng hình ảnh, biện pháp nghệ thuật chủ yếu, thể thơ lục bát…).

Trả lời:

• Ngôn từ: chọn lọc, giàu tính tạo hình và biểu cảm; nhiều từ láy (“nô nức”, “dập dìu”, “ngổn ngang”, “tà tà”, “thơ thẩn”, “thanh thanh”, “nao nao”, “nho nhỏ”) vừa tả cảnh vừa gợi tình; động từ “điểm” đặc sắc.
• Hình ảnh: tiêu biểu, gợi cảm – cánh én, thảm cỏ non, cành lê trắng, dòng người đi hội, dòng nước, dịp cầu; phối hợp màu sắc hài hòa.
• Biện pháp nghệ thuật: ẩn dụ (“con én đưa thoi”, “yến anh”), so sánh (“Ngựa xe như nước, áo quần như nêm”), tiểu đối (“Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh”), bút pháp chấm phá và tả cảnh ngụ tình.
• Trình tự miêu tả: theo thời gian của cuộc du xuân (sáng – trưa – chiều) và theo bước chân nhân vật, khiến cảnh vật chuyển động tự nhiên.
• Thể thơ lục bát: nhịp nhàng, uyển chuyển, giàu nhạc điệu dân tộc, phù hợp với việc tả cảnh xuân và diễn tả tâm trạng nhẹ nhàng.

Trả lời (gợi ý, em có thể chọn hình ảnh khác và tự lí giải):

Em thích nhất hình ảnh “Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa”. Chỉ hai câu thơ mà Nguyễn Du vẽ được cả một không gian: thảm cỏ non mượt mà trải dài tít tắp, trên đó nổi bật vài bông lê trắng tinh khôi. Màu xanh làm nền, màu trắng làm điểm nhấn, tất cả trong trẻo, hài hòa như một bức tranh thủy mặc. Chữ “điểm” khiến em có cảm giác như nhà thơ đang cầm bút chấm nhẹ những bông hoa lên bức tranh, làm cảnh vật bỗng có hồn. Hình ảnh ấy cho em thấy vẻ đẹp nhẹ nhàng, thanh khiết của mùa xuân và tài năng dùng chữ bậc thầy của Nguyễn Du.