Cúng thanh minh là lễ cúng tổ tiên trong tiết Thanh minh, dịp đầu tháng Tư dương lịch, gắn liền với việc con cháu ra thăm và sửa sang mộ phần. Thường có hai phần: thắp hương, dâng lễ ngay tại mộ, rồi về nhà cúng gia tiên. Lễ to hay nhỏ tùy từng nhà; có nhà làm mâm cỗ, có nhà chỉ hương hoa, trái cây. Người ta cũng gọi là cúng Tết Thanh minh hay lễ Thanh minh.
| Nghĩa | Lễ cúng tổ tiên, người đã khuất trong tiết Thanh minh, ở mộ và ở nhà |
| Gốc tên | Thanh minh 清明 (trong và sáng), tên một trong 24 tiết khí |
| Thời điểm | Trong tiết Thanh minh, từ khoảng 4–5/4 đến khoảng 20/4 dương lịch |
| Đi cùng | Tảo mộ: dọn cỏ, đắp đất, lau bia mộ |
| Vùng miền | Phổ biến ở miền Bắc; nhiều nơi miền Nam chuộng tảo mộ cuối tháng Chạp |
Cúng thanh minh là cúng ai, ở đâu?
Tách ra từng chữ cho dễ hiểu. Cúng là dâng lễ vật lên thần linh, tổ tiên theo nghi thức. Thanh minh là tên tiết khí thứ năm trong năm, khi trời hết mưa phùn, nắng lên trong trẻo; ngày đầu tiết được gọi là Tết Thanh minh. Ghép lại, cúng thanh minh là lễ cúng làm vào dịp ấy, chứ không phải một vị thần nào tên Thanh minh.
Đối tượng của lễ là ông bà, tổ tiên và người thân đã khuất. Theo quan niệm dân gian ở nhiều nơi, khi cúng ngoài mộ người ta khấn cả thổ thần, thần linh cai quản khu đất, để xin phép trước khi động tay sửa mộ. Về nhà thì cúng gia thần và gia tiên trên bàn thờ. Cách gọi và trình tự mỗi vùng mỗi khác, nhưng ý chung vẫn là nhớ người đi trước.
Muốn hiểu kĩ hơn về tiết khí và hai chữ 清明, có thể đọc bài tiết Thanh minh và chữ thanh minh 清明.
Hai mâm lễ: ngoài mộ và trên bàn thờ
Không có một quy định chung cho cả nước. Phần mô tả dưới đây là nếp quen ở nhiều gia đình, mỗi nhà thêm bớt tùy điều kiện.
Lễ tại mộ
Cả nhà ra nghĩa trang, người lớn tuổi đặt lễ và thắp hương trước, rồi con cháu mới dọn cỏ, đắp đất, lau bia. Lễ mang theo thường gọn: hương, hoa, nến, trầu cau, chén rượu, ít trái cây, bánh kẹo. Nhà nào muốn làm lễ mặn thì thêm xôi, gà luộc hoặc giò. Nhiều người thắp thêm vài nén cho những ngôi mộ xung quanh, nhất là mộ không ai chăm, coi như một chút tình với người nằm cạnh ông bà mình.
Lễ tại nhà
Về nhà, gia đình bày mâm cúng gia tiên. Mâm cỗ miền Bắc hay có xôi, gà luộc, giò, canh măng, miến xào, kèm hoa quả và trầu cau; nhà ăn chay thì làm xôi, chè, bánh. Cũng nhiều nhà chỉ thắp hương với đĩa quả, ấm trà để báo với tổ tiên rằng con cháu đã đi thăm mộ. Bữa cơm sau lễ thường là lúc anh em ở xa về ngồi đông đủ nhất trong năm, sau Tết.
Các trang hướng dẫn hay kèm bài văn khấn và danh sách lễ vật rất dài. Thực ra phần lõi của lễ chỉ là con cháu có mặt, nơi nằm của ông bà sạch sẽ, nén hương được thắp lên.
Vì sao lại cúng vào tiết trời trong sáng?
Thanh minh vốn là một mốc của lịch nhà nông phương Đông, tính theo vị trí mặt trời, rồi trở thành dịp viếng mộ ở Trung Hoa và các nước dùng chung lịch ấy. Sang Việt Nam, nó hòa vào đạo thờ cúng tổ tiên vốn rất sâu trong mỗi nhà. Thời điểm này cũng hợp lý về thực tế: mùa mưa xuân vừa qua, cỏ mọc um tùm, đất mộ có chỗ sụt lở, trời lại khô ráo để làm việc ngoài đồng.
Vì thế cúng thanh minh và tảo mộ gần như không tách rời. Người ta dọn mộ rồi cúng, hoặc cúng rồi dọn mộ, cả hai là một chuyến đi. Câu “uống nước nhớ nguồn” được nhắc nhiều nhất vào dịp này; ông bà ta còn gửi ý ấy vào cả một kho ca dao về đạo lý nhớ ơn tổ tiên.
Có người hỏi cúng thanh minh có phải mê tín không. Bản chất của lễ là tưởng nhớ người đã khuất, một tập quán gia đình lâu đời. Điều đáng tránh là biến nó thành cuộc đua đốt vàng mã, bày lễ tốn kém hay tin rằng cúng to thì được phù hộ nhiều hơn.
Học sinh lớp 9 gặp không khí của dịp này qua hai câu Kiều tả cảnh Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh; phần phân tích nằm trong bài soạn trích đoạn tả cảnh xuân của Nguyễn Du.
Cúng thanh minh, tảo mộ, cúng Hàn thực khác nhau ra sao?
| Tên gọi | Là gì | Thời điểm |
|---|---|---|
| Cúng thanh minh | Lễ cúng tổ tiên ở mộ và ở nhà | Trong tiết Thanh minh, đầu tháng Tư dương lịch |
| Tảo mộ | Việc dọn dẹp, sửa sang mộ phần | Dịp Thanh minh hoặc cuối tháng Chạp |
| Chạp mả | Tảo mộ cuối năm, mời ông bà về ăn Tết | Những ngày cuối tháng Chạp, trước Tết |
| Cúng Tết Hàn thực | Cúng bánh trôi, bánh chay | Mùng 3 tháng 3 âm lịch |
Hàn thực và Thanh minh có năm chỉ cách nhau vài hôm, nên nhiều nhà gộp lại: mùng 3 tháng 3 cúng bánh trôi, rồi chọn một ngày cuối tuần trong tiết để đi thăm mộ. Chuyện bánh trôi bánh chay nằm ở bài ngày Hàn thực và đĩa bánh trôi; phần việc dọn mộ có ở bài tục quét mộ của con cháu.
Chuyện ngày giờ, lễ vật và vùng miền
Cúng thanh minh vào ngày nào?
Bất kỳ ngày nào trong tiết Thanh minh, kéo dài khoảng nửa tháng từ ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Nhiều nhà chọn đúng ngày đầu tiết, nhiều nhà chọn hôm con cháu về đủ.
Cúng thanh minh gồm những gì?
Lễ ngoài mộ thường có hương, hoa, nến, trầu cau, rượu, trái cây; lễ ở nhà có thể là mâm cỗ mặn, mâm chay hoặc chỉ hoa quả, trà. Nhiều ít tùy điều kiện từng gia đình.
Không ra mộ được thì cúng ở nhà có được không?
Được. Người ở xa hoặc mộ đã có người trông coi thường chỉ thắp hương, cúng gia tiên tại nhà. Phong tục coi trọng tấm lòng hơn hình thức.
Tết Thanh minh có được nghỉ làm không?
Không. Thanh minh không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ, tết hưởng nguyên lương ở Điều 112 Bộ luật Lao động 2019. Người đi làm thường tranh thủ cuối tuần để đi tảo mộ.