Phân tích bài thơ Đợi mẹ (Vũ Quần Phương) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu

Vũ Quần Phương là nhà thơ có giọng thơ nhẹ nhàng, chắt lọc. Bài thơ Đợi mẹ của ông chỉ có mười dòng nhưng đã vẽ nên một bức tranh xúc động về tình mẹ con nơi làng quê.

Bài thơ mở ra khi trời vừa tối. Em bé ngồi trông ra cánh ruộng, rồi nhìn lên nửa vầng trăng non. Thế nhưng: “Em bé nhìn vầng trăng, nhưng chưa nhìn thấy mẹ”. Mẹ vẫn đang làm lụng ngoài đồng, hòa vào cánh đồng và màn đêm. Trong nhà, bếp chưa đỏ lửa, mái tranh trống vắng. Chỉ vài nét, nhà thơ cho thấy nỗi mong mẹ của em và sự vất vả của người mẹ.

Thời gian cứ trôi. Đom đóm ngoài ao đã bay vào trong nhà, mà em bé vẫn chờ. Em lắng tai nghe như thấy cả tiếng chân mẹ lội bùn từ phía cánh đồng xa. Khuya dần, khu vườn mận nở hoa trắng ngần dưới trăng.

Câu thơ cuối khiến em xúc động nhất: “Mẹ đã bế vào nhà nỗi đợi vẫn nằm mơ.” Em bé đã ngủ, mẹ đã về, nhưng nỗi chờ mẹ vẫn còn trong giấc mơ của con. Hình ảnh ấy vừa thương con, vừa thương mẹ.

Với thể thơ tự do, hình ảnh giản dị mà giàu sức gợi, Đợi mẹ đã chạm đến trái tim người đọc. Bài thơ nhắc em thêm yêu thương và biết ơn mẹ của mình.

Viết về mẹ là đề tài không bao giờ cũ trong thơ ca. Mỗi nhà thơ lại tìm cho mình một cách nói riêng. Vũ Quần Phương không ca ngợi mẹ bằng lời lẽ lớn lao mà kể lại một buổi tối rất bình thường ở làng quê: một em bé chờ mẹ đi làm đồng về. Bài thơ Đợi mẹ, ghi ngày 29 tháng 11 năm 1998, nhờ sự giản dị ấy mà trở thành một trong những bài thơ về mẹ được yêu thích.

Bài thơ đi theo trình tự thời gian, từ lúc trời vừa tối đến khi đêm đã khuya. Ở những dòng đầu, không gian làng quê hiện lên quen thuộc: ruộng lúa trước nhà, bóng tối phủ xuống mái hiên, mảnh trăng non mới mọc. Em bé ngồi đó, hướng mắt ra cánh đồng. Hành động nhìn được nhắc lại: nhìn ruộng lúa, nhìn vầng trăng, và rồi câu thơ rẽ sang một nỗi hụt hẫng: “Em bé nhìn vầng trăng, nhưng chưa nhìn thấy mẹ”. Chữ nhưng như một tiếng thở dài của đứa trẻ.

Mẹ ở đâu? Nhà thơ trả lời bằng một câu thơ rất đặc biệt: “Mẹ lẫn trên cánh đồng. Đồng lúa lẫn vào đêm”. Hai chữ lẫn nối tiếp nhau: mẹ hòa vào đồng ruộng, đồng ruộng hòa vào bóng tối. Người mẹ nhỏ bé, lam lũ, làm việc đến mức như tan vào cánh đồng mênh mông. Cách nói ấy vừa tả thực, vừa gợi bao thương cảm. Trong khi đó, ở nhà, bếp còn nguội, mái tranh hiu hắt. Vắng mẹ, căn nhà nguội lạnh, và em bé càng thêm mong ngóng.

Thời gian trôi được đánh dấu bằng những con đom đóm: lúc đầu chúng bay ngoài ao, sau đó đã bay cả vào nhà. Em bé chuyển sang nhìn đom đóm, nhưng lòng thì vẫn hướng về mẹ. Nhà thơ viết em chờ tiếng bàn chân mẹ, rồi tiếp ngay một câu như tiếng vọng: “Bàn chân mẹ lội bùn ì oạp phía đồng xa”. Âm thanh ì oạp ấy có thể là thật, cũng có thể chỉ vang lên trong trí tưởng tượng của đứa con. Dù thế nào, nó cho thấy em bé hiểu mẹ đang vất vả lội bùn giữa đêm để mưu sinh.

Đêm về khuya, cảnh vật bỗng trở nên sáng trong: vườn hoa mận trắng lung linh dưới trăng. Màu trắng tinh khôi ấy làm không gian đẹp hơn, nhưng cũng như kéo dài thêm nỗi chờ đợi. Và rồi câu thơ cuối khép lại tất cả: “Mẹ đã bế vào nhà nỗi đợi vẫn nằm mơ.” Mẹ đã về, đã bế con vào nhà khi con đã ngủ. Nhưng điều mẹ bế vào không chỉ là đứa con mà là cả nỗi đợi – nỗi đợi vẫn tiếp tục trong giấc mơ. Đây là một hình ảnh táo bạo và ám ảnh: nỗi đợi được nhân hóa, có thể nằm, có thể mơ. Nó cho thấy chờ mẹ đã thành thói quen ngày ngày của em bé, ăn sâu vào cả giấc ngủ.

Về nghệ thuật, bài thơ viết theo thể tự do với những câu dài ngắn khác nhau, nhiều câu được ngắt đôi bằng dấu chấm ở giữa dòng tạo nhịp chậm như bước thời gian. Nhà thơ dùng nhiều điệp ngữ, để hình ảnh sau gối lên hình ảnh trước (mẹ – đồng – đêm; ao – nhà), cùng những hình ảnh làng quê giàu sức gợi. Giọng thơ nhẹ nhàng, không một lời than mà vẫn thấm thía.

Đợi mẹ là bức tranh nhỏ về tình mẫu tử: tình yêu, sự mong ngóng của đứa con và nỗi vất vả của người mẹ nông thôn. Đọc bài thơ, em nhớ đến những buổi chiều chờ mẹ đi làm về, và tự nhủ phải ngoan hơn, biết giúp đỡ mẹ nhiều hơn.

Thời gian trong bài thơ Đợi mẹ không được đo bằng đồng hồ mà bằng những thay đổi rất nhỏ của cảnh vật. Theo dõi những thay đổi ấy, ta thấy được nỗi chờ đợi của em bé kéo dài và thấm thía đến nhường nào.

Mốc thời gian đầu tiên là lúc trời vừa tối. Bóng tối phủ xuống hiên nhà, mảnh trăng non đã lên. Đây là lúc lẽ ra mẹ phải về, bếp phải đỏ lửa, cả nhà quây quần. Nhưng mẹ vẫn chưa về. Dòng thơ thứ ba đặt vầng trăng và người mẹ cạnh nhau: trăng đã tới, mẹ thì chưa. Em bé vẫn còn hi vọng.

Mốc thứ hai là khi đom đóm bay vào nhà. Lúc trước, đom đóm còn lập lòe ngoài ao; nay chúng đã bay tới tận trong nhà. Khoảng cách từ ao vào nhà cũng là khoảng thời gian em bé đã chờ. Em nhìn đom đóm bay, tai lắng nghe tiếng chân mẹ. Hi vọng bắt đầu xen lẫn sự mỏi mệt.

Mốc thứ ba là khi trời về khuya. Vườn hoa mận trắng sáng lên lung linh. Cảnh rất đẹp, nhưng cái đẹp ấy lại nói lên rằng đêm đã rất sâu. Em bé chờ lâu đến mức thiên nhiên đã đổi màu.

Mốc cuối cùng là lúc mẹ về – nhưng em bé đã không còn thức để thấy. Câu thơ cuối khép lại hành trình chờ đợi bằng một nghịch lí đau lòng: mẹ đã về mà con vẫn đang đợi, đợi trong mơ.

Nhờ cách đánh dấu thời gian tinh tế ấy, bài thơ ngắn mà chứa cả một đêm dài. Người đọc hiểu rằng đây không phải là một buổi tối duy nhất mà là chuyện lặp lại hằng ngày của một gia đình nông thôn nghèo, nơi người mẹ phải làm việc đến khuya và đứa con quen với việc chờ mẹ. Bài thơ vì thế vừa dịu dàng vừa day dứt.

Bài thơ mang tên Đợi mẹ, nhưng trong suốt mười dòng thơ, người mẹ gần như không xuất hiện trực tiếp. Mẹ chỉ hiện ra qua những gì đứa con nhìn thấy, nghe thấy và tưởng tượng. Chính cách thể hiện gián tiếp ấy lại làm hình ảnh người mẹ trở nên sâu sắc lạ thường.

Lần đầu, mẹ hiện lên qua sự vắng mặt. Em bé nhìn mãi mà không thấy mẹ. Nhà thơ để mẹ chìm vào cánh đồng, rồi cánh đồng chìm vào bóng tối. Người mẹ như hòa tan vào đồng ruộng, vào bóng tối – một hình ảnh vừa thực vừa gợi: mẹ đã làm việc quần quật đến mức bóng dáng nhỏ bé của mẹ không còn phân biệt được giữa cánh đồng mênh mông. Cái bếp chưa nhen lửa, căn nhà tranh trống trải cũng đang nói về mẹ: mẹ là ngọn lửa, là hơi ấm của ngôi nhà.

Lần thứ hai, mẹ xuất hiện qua một âm thanh: “Bàn chân mẹ lội bùn ì oạp phía đồng xa”. Đứa con không nhìn thấy mẹ, nhưng nghe, hay tưởng như nghe, tiếng chân mẹ lội bùn. Từ ì oạp gợi sự nặng nhọc của từng bước chân trong bùn lầy giữa đêm. Chỉ một câu thơ mà ta thấy cả sự nhọc nhằn của mẹ nơi đồng ruộng.

Lần cuối, mẹ hiện lên qua hành động âu yếm: mẹ bế con vào nhà. Sau một ngày làm lụng, việc đầu tiên mẹ làm là ôm lấy đứa con đã ngủ quên vì chờ mình. Hành động ấy chứa biết bao yêu thương và cả nỗi xót xa của người mẹ khi thấy con phải đợi.

Qua những nét gián tiếp ấy, Vũ Quần Phương đã dựng nên chân dung người mẹ quê tần tảo, hi sinh, thương con vô hạn. Đọc bài thơ, em thấy thương mẹ mình hơn – những người mẹ có khi không nói lời yêu thương nhưng cả cuộc đời đều dành cho con.

Trong thơ, đôi khi điều lớn lao nhất lại được nói bằng những hình ảnh nhỏ bé nhất. Bài thơ Đợi mẹ của Vũ Quần Phương là một minh chứng. Không có lời ngợi ca, không có tiếng khóc than, chỉ có một em bé ngồi chờ mẹ trong một đêm quê, vậy mà người đọc khép trang sách lại vẫn thấy lòng rưng rưng.

Điều đặc biệt đầu tiên của bài thơ là điểm nhìn. Nhà thơ đứng lặng lẽ bên cạnh em bé, nhìn theo ánh mắt em: ra ruộng lúa, lên vầng trăng, về phía đom đóm, rồi lắng nghe cùng em tiếng chân mẹ. Người đọc vì thế không đứng ngoài quan sát mà như ngồi cùng em bé, cùng chờ, cùng sốt ruột. Khoảnh khắc em nhìn trăng mà chưa thấy mẹ là lúc ta chạm vào nỗi hụt hẫng của đứa trẻ.

Điều đặc biệt thứ hai là cách nhà thơ dùng cảnh để nói tình. Mọi hình ảnh trong bài đều mang hai lớp nghĩa. Vầng trăng non là thời gian, cũng là niềm hi vọng còn mỏng manh. Cánh đồng lẫn vào đêm là cảnh thực, cũng là sự vô tận của công việc đồng áng đã nuốt chửng bóng mẹ. Bếp chưa nhen là chi tiết sinh hoạt, cũng là sự thiếu vắng hơi ấm. Đom đóm từ ao vào nhà là thời gian trôi, cũng là ánh sáng nhỏ nhoi bầu bạn với đứa trẻ. Hoa mận trắng giữa đêm khuya là vẻ đẹp, cũng là sự tinh khiết của tâm hồn trẻ thơ đang chờ mẹ.

Điều đặc biệt thứ ba là cấu trúc nối vòng và nhịp thơ. Nhiều dòng thơ được ngắt làm đôi, vế sau nối tiếp hình ảnh của vế trước: hình người mẹ dẫn sang cánh đồng, cánh đồng dẫn sang màn đêm; lũ đom đóm từ mặt ao dẫn vào gian nhà; sự chờ đợi tiếng chân dẫn sang âm thanh bước chân trong bùn. Cách nối ấy tạo nên một chuỗi liên tưởng không dứt, như chính nỗi chờ đợi kéo dài không dứt. Nhịp thơ chậm rãi, đều đều như bước đi của thời gian trong đêm.

Đỉnh cao của bài thơ là câu kết: “Mẹ đã bế vào nhà nỗi đợi vẫn nằm mơ.” Dòng thơ không có dấu phẩy, đọc liền một hơi, như hai sự việc chồng lên nhau: mẹ về và con vẫn đợi. Nỗi đợi – một trạng thái tâm lí – được biến thành một thực thể có thể bế, có thể nằm, có thể mơ. Hình ảnh ấy cho thấy nỗi chờ mẹ đã thấm vào từng giấc ngủ của em bé, trở thành một phần tuổi thơ em. Đồng thời, nó gợi lên niềm thương của mẹ khi ôm đứa trẻ thiếp đi vì chờ mình.

Từ một buổi tối nhỏ, bài thơ mở ra một hiện thực lớn hơn: cuộc sống lam lũ của những gia đình nông thôn, nơi mẹ quần quật tới tận đêm và con trẻ sớm quen ngồi đợi. Nhưng trên nền hiện thực ấy, tình mẫu tử vẫn ấm áp, dịu dàng như ánh trăng non và màu hoa mận trắng.

Đợi mẹ cho em hiểu rằng thơ không cần nói nhiều mới hay. Chỉ cần chân thành và tinh tế, một bài thơ mười dòng cũng đủ làm người đọc nhớ mãi. Và mỗi lần đọc lại, em lại muốn chạy về ôm mẹ thật chặt.

Gợi ý mở bài và kết bài phân tích bài thơ Đợi mẹ

Mở bài trực tiếp: Bài thơ Đợi mẹ của Vũ Quần Phương là bức tranh giản dị mà xúc động về một em bé làng quê ngồi chờ mẹ đi làm đồng về, qua đó ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng.

Mở bài gián tiếp: Tuổi thơ của nhiều người gắn với những buổi chiều ngồi ở hiên nhà ngóng mẹ. Bài thơ Đợi mẹ của Vũ Quần Phương đã gọi tên cảm xúc ấy bằng những câu thơ nhẹ nhàng mà ám ảnh.

Kết bài: Với thể thơ tự do, hình ảnh giàu sức gợi và giọng thơ dịu dàng, Đợi mẹ để lại trong lòng người đọc tình thương mẹ sâu sắc. Bài thơ nhắc mỗi chúng ta biết trân trọng những giây phút được ở bên mẹ.

Kết luận

Khi phân tích Đợi mẹ, em nên bám theo trình tự thời gian của bài thơ (trời tối – khuya – mẹ về), chú ý các hình ảnh đánh dấu thời gian và đặc biệt là câu thơ kết. Vì bài thơ rất ngắn và còn được bảo hộ bản quyền, hãy trích có chọn lọc, chủ yếu phân tích bằng lời của mình.

Xem thêm:

• Soạn bài Đợi mẹ
• Đợi mẹ: tác giả, tác phẩm
• Tuyển tập thơ Vũ Quần Phương