Thơ Vũ Quần Phương nhẹ nhàng, chắt lọc, thường đi từ những chi tiết rất đời thường – một buổi chiều đợi mẹ, một ngày nắng hanh, một cái ngưỡng cửa – để chạm tới những rung động sâu kín. Ông còn là cây bút bình thơ quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc, có nhiều văn bản trong sách Ngữ văn mới. Hãy cùng Văn VN điểm qua cuộc đời, danh mục tác phẩm và những bài thơ tiêu biểu của ông.
Đôi nét về nhà thơ Vũ Quần Phương
- Tên thật: Vũ Ngọc Chúc.
- Bút danh khác: Ngọc Vũ, Phương Viết.
- Năm sinh: 8/9/1940.
- Quê quán: quê cha ở Hải Hậu, Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình); ông sinh ra ở quê mẹ Từ Liêm, Hà Nội.
- Nghề nghiệp: bác sĩ, nhà thơ, nhà phê bình – bình thơ, dịch thơ.
- Sự nghiệp chính: làm việc ở Bộ Y tế (1965–1974); biên tập thơ tại Đài Tiếng nói Việt Nam (1972–1984); Trưởng ban biên tập văn học hiện đại, Nhà xuất bản Văn học (1984–1991); Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội kiêm Tổng biên tập báo Người Hà Nội (1991–1997); đại biểu Quốc hội khóa IX; từng làm Chủ tịch Hội đồng Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam.
- Giải thưởng: Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật (2007); giải thưởng của Hội Văn nghệ Hà Nội (1967, 1971) cùng nhiều giải thưởng khác cho các tập thơ.
Vũ Quần Phương mồ côi cha từ khi còn nhỏ. Ông học ngành y ở Hà Nội và có một thời gian làm việc trong ngành y tế trước khi chuyển hẳn sang con đường văn chương. Ông được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 1975.
Bên cạnh sáng tác, Vũ Quần Phương gắn bó lâu năm với công việc biên tập và giới thiệu thơ: hơn mười năm làm biên tập thơ ở Đài Tiếng nói Việt Nam, rồi làm việc ở Nhà xuất bản Văn học, báo Người Hà Nội. Nhiều bài bình thơ của ông được tuyển vào sách giáo khoa, khiến tên tuổi ông quen thuộc với học sinh không chỉ ở tư cách nhà thơ mà còn ở tư cách một người đọc tinh tế.
Xem tiểu sử tác giả Vũ Quần Phương – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Vũ Quần Phương có những tác phẩm nào?
Sự nghiệp của Vũ Quần Phương trải dài hơn nửa thế kỷ, gồm hai mảng chính là sáng tác thơ và bình thơ. Danh mục dưới đây chỉ ghi các tập đã được đối chiếu qua nhiều nguồn.
Tập thơ
- Cỏ mùa xuân (1966)
- Hoa trong cây (1977)
- Những điều cùng đến (1983)
- Đợi (1988)
- Vầng trăng trong xe bò (1988)
- Vết thời gian (1996)
- Quên chữ… quên câu (2000)
- Giấy mênh mông trắng (2003)
- Chỗ ấy sóng (2008)
Bình thơ, phê bình
- Thơ với lời bình (1989)
- Thơ hay có lời bình – 100 bài (2001)
- Vũ Quần Phương bình thơ (2013), tập hợp hơn 150 bài bình về ca dao, thơ cổ điển, thơ hiện đại và thơ nước ngoài
Ngoài các tập kể trên, ông còn dịch thơ và có nhiều bài in lẻ trên báo, tạp chí, trong các tuyển tập thơ thiếu nhi, thơ về mẹ, thơ về Hà Nội.
Những bài thơ tiêu biểu của Vũ Quần Phương
Vì Vũ Quần Phương là tác giả đương đại, các tác phẩm của ông vẫn đang được bảo hộ bản quyền. Bài viết chỉ trích một vài câu tiêu biểu để giới thiệu; bạn đọc có thể tìm toàn văn trong sách giáo khoa hoặc các tập thơ của ông.
1/ Đợi mẹ (1998)
Bài thơ tự do ngắn, ghi ngày sáng tác 29/11/1998, là một trong những bài được yêu thích nhất của Vũ Quần Phương và hiện có trong sách Ngữ văn 7 (Chân trời sáng tạo). Cả bài chỉ là một buổi tối ở làng quê: em bé ngồi nhìn ra ruộng lúa, nhìn nửa vầng trăng non, nhìn đom đóm bay vào nhà, lắng nghe tiếng bàn chân mẹ lội bùn phía đồng xa.
Em bé nhìn vầng trăng, nhưng chưa nhìn thấy mẹ
Mẹ lẫn trên cánh đồng. Đồng lúa lẫn vào đêm
Nghệ thuật đặc sắc của bài thơ nằm ở cách lặp và “nối vòng” hình ảnh: mẹ lẫn vào đồng, đồng lẫn vào đêm; đom đóm bay ngoài ao rồi đom đóm vào nhà. Nỗi chờ đợi được đo bằng sự chuyển dịch rất chậm của cảnh vật, không cần một lời than nào. Câu kết là một hình ảnh lạ và ám ảnh:
Mẹ đã bế vào nhà nỗi đợi vẫn nằm mơ
Em bé ngủ quên từ lúc nào, nhưng “nỗi đợi” vẫn còn trong giấc mơ – một cách nói vừa thương vừa thật về tình mẹ con và về những người mẹ nông thôn lam lũ.
Đọc thêm: Soạn bài Đợi mẹ lớp 7 Chân trời sáng tạo và tìm hiểu tác giả, tác phẩm Đợi mẹ.
2/ Nắng đã hanh rồi
Bài thơ bảy chữ gồm bốn khổ, hiện là văn bản đọc trong sách Ngữ văn 10 (Chân trời sáng tạo), chủ đề giao cảm với thiên nhiên. Bức tranh cuối đông hiện lên qua những nét rất nhẹ: nắng vàng hanh, tiếng sếu, mây trắng trước sân. Toàn bài là lời “anh” nói với “em” đang ở xa, nên cảnh vật luôn thấm nỗi nhớ.
Nắng đã vàng hanh như phấn bay
Đã nghe tiếng sếu vọng sông gày
Trước sân mây trắng về đông lắm
Em ở xa nhà, em có hay.
Cách gieo vần chân đều đặn ở các câu 1, 2, 4 mỗi khổ tạo nhịp êm, gần với giọng Thơ mới. Hình ảnh “nắng như phấn bay”, “nắng như tơ” cho thấy con mắt quan sát tinh tế, gợi cảm giác thời gian trôi rất khẽ mà không ngừng. Bài thơ cũng là ví dụ tiêu biểu cho lối trữ tình kín đáo của Vũ Quần Phương: nói về thiên nhiên để nói tình yêu.
Đọc thêm: Soạn bài Nắng đã hanh rồi.
3/ Quê người (2005)
Theo các tư liệu giới thiệu bài thơ, Quê người được viết tại San Diego (Mỹ) đầu năm 2005, sau in trong tập Chỗ ấy sóng. Bài thơ hiện là văn bản tự đánh giá trong sách Ngữ văn 8 (Cánh diều), bài Thơ sáu chữ, bảy chữ. Khổ đầu mở ra bằng một cảm giác nhầm lẫn rất người: cảnh xứ lạ bỗng giống quê nhà.
Trên cao thì nắng cũng quê ta
Cũng trắng màu mây bay phía xa
Đồi cũng nhuộm vàng trên đỉnh ngọn
Điệp từ “cũng” khiến người đọc tưởng nhân vật trữ tình đang yên ổn, nhưng chính sự giống nhau ấy lại làm nỗi nhớ nhà trỗi dậy. Bài thơ cho thấy một nét quen của Vũ Quần Phương: cảm xúc lớn được nói bằng giọng điềm tĩnh, không kể lể.
4/ Ngưỡng cửa
Bài thơ năm chữ viết cho thiếu nhi, quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh tiểu học. Ngưỡng cửa được nhìn như một “chứng nhân” của tuổi thơ: nơi tập đi, nơi cha mẹ tất bật ra vào, nơi bạn bè ùa tới, và là điểm xuất phát của con đường đến trường.
Nơi ấy ai cũng quen
Ngay từ thời tấm bé
Khi tay bà, tay mẹ
Còn dắt vòng đi men.
Từ một vật vô tri rất nhỏ, nhà thơ gợi ra cả ý niệm về sự trưởng thành: bước qua ngưỡng cửa là bước ra thế giới rộng lớn. Đọc toàn văn: Bài thơ Ngưỡng cửa (Vũ Quần Phương).
5/ Vị mùa xuân
Bài thơ bảy chữ ngắn, mở đầu bằng hình ảnh “cô gái thời gian” gánh mùa hoa, thường được chọn làm ngữ liệu đọc hiểu. Điểm sáng của bài là phép so sánh mùa xuân với một lá thư:
Mùa xuân như một phong thư ngỏ
Tôi đọc lời cha ông đất đai
Mùa xuân vì thế không chỉ là cảnh sắc mà còn là lời nhắn của cha ông về lao động, về đất đai. Đọc toàn văn: Bài thơ Vị mùa xuân (Vũ Quần Phương).
6/ Bài bình “Bài thơ Đường núi của Nguyễn Đình Thi”
Đây là văn bản nghị luận văn học trong sách Ngữ văn 7 (Kết nối tri thức), bài Giai điệu đất nước. Vũ Quần Phương đọc bài thơ ngắn Đường núi của Nguyễn Đình Thi chậm rãi từng chi tiết, rồi rút ra nhận định về cái tài của tác giả:
“Cái tài của Nguyễn Đình Thi ở bài thơ này là tạo được một luồng không khí thân yêu trong trẻo run rẩy phủ lấy phong cảnh. Phong cảnh bỗng mang vị tâm hồn của tác giả.”
Bài bình là mẫu mực về cách viết văn nghị luận: lời văn giàu hình ảnh, nhận xét đi kèm dẫn chứng cụ thể. Đọc thêm: Soạn bài Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi, hoặc xem tuyển tập tác phẩm Nguyễn Đình Thi.
7/ Bài bình “Về bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên”
Sách Ngữ văn 7 (Cánh diều) chọn bài viết của Vũ Quần Phương về Ông đồ làm văn bản tự đánh giá ở bài Nghị luận văn học. Học sinh vừa học bài thơ Ông đồ ở bài Thơ bốn chữ, năm chữ, nay được đọc lại qua con mắt một người bình thơ giàu kinh nghiệm, từ đó thấy cách một bài nghị luận nêu ý kiến, lí lẽ và bằng chứng. Để ôn lại bài thơ gốc, bạn có thể xem Soạn bài Ông đồ (Cánh diều).
Tác phẩm của Vũ Quần Phương trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, Vũ Quần Phương có mặt ở cả ba bộ sách với năm văn bản:
| Văn bản | Lớp | Bộ sách | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi | 7 (tập 1) | Kết nối tri thức | Bài 4 – Giai điệu đất nước, văn bản đọc |
| Đợi mẹ | 7 (tập 2) | Chân trời sáng tạo | Bài 10 – Lắng nghe trái tim mình, văn bản đọc |
| Về bài thơ “Ông đồ” của Vũ Đình Liên | 7 (tập 1) | Cánh diều | Bài 4 – Nghị luận văn học, tự đánh giá |
| Quê người | 8 (tập 1) | Cánh diều | Bài 2 – Thơ sáu chữ, bảy chữ, tự đánh giá |
| Nắng đã hanh rồi | 10 (tập 1) | Chân trời sáng tạo | Bài 3 – Giao cảm với thiên nhiên, đọc mở rộng |
Điều thú vị là trong năm văn bản có tới hai bài bình thơ. Học sinh vì vậy gặp Vũ Quần Phương ở hai vai: người làm thơ và người dạy cách đọc thơ.
Phong cách thơ Vũ Quần Phương
Có thể thấy thơ Vũ Quần Phương nổi bật ở mấy đặc điểm sau:
- Chất liệu đời thường: bữa tối đợi mẹ, ngưỡng cửa, nắng hanh, mây trắng – những thứ ai cũng từng thấy nhưng được nhìn bằng con mắt lắng đọng.
- Giọng điệu điềm tĩnh, chắt lọc: ít cảm thán, câu thơ ngắn gọn, nhiều khoảng lặng; cảm xúc lớn thường nằm ở hình ảnh cuối bài.
- Kết hợp truyền thống và hiện đại: vừa có những bài bảy chữ gieo vần đều như Thơ mới, vừa có thơ tự do với cấu trúc lặp, “nối vòng” hình ảnh như Đợi mẹ.
- Chất trí tuệ của người bình thơ: kinh nghiệm đọc – bình giúp thơ ông tiết chế, chú ý từng chữ, từng nhịp.
Lời kết
Thơ Vũ Quần Phương không ồn ào mà bền bỉ: từ Đợi mẹ, Nắng đã hanh rồi đến Quê người, ông cho thấy thơ hay có thể bắt đầu từ những điều bình dị nhất. Cùng với các bài bình thơ trong sách giáo khoa, ông là người đồng hành đáng tin cậy của học sinh khi học đọc và cảm thơ.
Xem thêm: Tổng hợp thơ Vũ Đình Liên · Những bài thơ Lưu Quang Vũ hay nhất · Tuyển tập thơ Nguyễn Duy
Xem thêm: thơ Tế Hanh, thơ Thanh Hải, thơ Bằng Việt.