Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời là đoạn trích kí chân dung của nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải, được học ở phần đọc kết nối thuộc chủ điểm Giải mã những bí mật (Bài 6), sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức tập hai. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung đoạn trích, tiểu sử tác giả, đôi nét về nhân vật Phạm Xuân Ẩn, xuất xứ, thể loại, cách chia bố cục, những giá trị nổi bật về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề cùng sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền nên dưới đây chỉ lược thuật diễn biến chính, kèm vài câu trích ngắn; toàn văn em đọc trong SGK (tập hai, từ trang 24).
Lời đề nghị của người sếp cũ. Mở đầu, tác giả kể chuyện Pi-tơ Rót-xơ Rên-giơ, cấp trên của ông Ẩn thời làm cho tạp chí Time, hăng hái khuyên ông viết hồi kí, thậm chí nghĩ sẵn tên sách A man of honor. Theo Pi-tơ, thiếu câu chuyện ấy thì lịch sử sẽ hụt đi một mảng quan trọng.
Một cuộc đời đi cùng lịch sử. Tác giả điểm lại những chặng đường của ông: tuổi trẻ muốn đi bộ đội nhưng bị cho về vì thiếu súng; hòa vào phong trào của giới học sinh, sinh viên Sài Gòn năm 1950; làm việc trong quân đội Pháp, rồi trong bộ máy quân sự do Mỹ dựng lên; năm 1957 sang Mỹ học báo chí; về nước làm phóng viên cho Việt Tấn xã, Roi-tơ, Time. Phía sau tấm áo kí giả là người đảng viên vào Đảng từ năm 1953, sau này được phong Thiếu tướng và tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Vì sao người Mỹ vẫn kính trọng ông? Sau ngày thống nhất, bạn bè làm báo người Mỹ vẫn quay lại tìm gặp ông. Tác giả trả lời gọn: “Đó là một nhân cách, một tài năng.” Có người còn dặn con cái khi sang Việt Nam phải tìm đến ông để học hỏi.
Cuộc gặp lại với Mo-li Xây-phơ. Năm 1989, nhà báo truyền hình Mo-li Xây-phơ trở lại Sài Gòn thăm bạn cũ và viết cả một chương sách về lần gặp. Qua trang viết của Xây-phơ, ông Ẩn hiện lên giản dị, thân tình, giỏi nghề, được giới quân sự, ngoại giao nể trọng. Khi bị hỏi thẳng mình làm cho phe nào, ông cười và đáp: “Hai sự thật, hai sự thật… đều thật”.
Hai cách hiểu về một con người. Xây-phơ thương hại ông vì nghĩ ông đứng chơi vơi giữa hai phía. Tác giả giải thích lại theo cách nghĩ của người Việt: khi đất nước có giặc, mọi tâm hồn yêu nước đều chỉ có một chỗ đứng, đó là hàng ngũ những người cứu nước.
Ước nguyện của người viết. Khép lại đoạn trích, tác giả kể lúc ngập ngừng bấm chuông nhà ông và nói rõ mình không kể chuyện điệp vụ mà muốn tìm hiểu tâm hồn ông, để người đọc nhận được những điều đẹp đẽ nhất từ cuộc đời một người “cao gầy, mỏng manh như cây sậy”.
Thông tin tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hải
Bà Nguyễn Thị Ngọc Hải chào đời năm 1944, quê Hà Nội. Bà gắn bó lâu năm với nghề báo, từng phụ trách công tác báo chí tại Thành ủy TP. Hồ Chí Minh và về sau tham gia giảng dạy ngành Quan hệ công chúng – Truyền thông tại Trường Đại học Văn Lang.
Thế mạnh của bà là thể kí viết về người thật, việc thật, đặc biệt là những nhân vật hoạt động trong ngành tình báo và các nhà lãnh đạo cách mạng. Bà được biết đến như người đầu tiên dành trọn một cuốn sách để viết về ông Ẩn, vào thời điểm cuộc đời ông còn ít được nhắc tới trên báo chí trong nước.
Các tác phẩm đáng chú ý: tập Tôi chết bắt đầu một thế giới sống; cuốn sách về ông Ẩn; cuốn Trần Quốc Hương – người chỉ huy tình báo; cuốn viết về Đại tướng Mai Chí Thọ. Cuốn sách về ông Ẩn từng đoạt giải A cuộc thi văn học Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức.
Văn của bà mộc mạc, giàu tư liệu, giọng kể ân cần; bà thường đặt nhân vật trong dòng chảy lịch sử rồi lặng lẽ đi tìm phần tâm hồn ít người biết của họ.
Thông tin tác phẩm Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời
Phạm Xuân Ẩn là ai?
Phạm Xuân Ẩn (12/9/1927 – 20/9/2006), sinh ở Biên Hòa, là nhà tình báo chiến lược của quân đội ta, bí danh Hai Trung. Ông viết cho hãng tin Reuters, tuần báo Time và tờ New York Herald Tribune, nhờ vị trí ấy mà nắm được nhiều tin tức quan trọng gửi về cho cách mạng. Ngày 15/1/1976, ông được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; năm 1990 được phong quân hàm Thiếu tướng.
Văn bản được trích từ đâu?
Đoạn trích lấy từ cuốn Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời của Nguyễn Thị Ngọc Hải, bản in của NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh năm 2015, các trang 9 – 22. SGK đã lược bớt một số đoạn, có đánh dấu […].
Hoàn cảnh sáng tác
Cuốn sách được viết khi ông Ẩn còn sống, sau nhiều lần tác giả tìm đến gặp gỡ, trò chuyện với ông ở Sài Gòn (đoạn cuối văn bản nhắc lại lúc bà bấm chuông ngôi nhà trên đường Lý Chính Thắng). Đó là quãng thời gian giới báo chí phương Tây đã viết về ông, trong khi ở trong nước chưa có một chân dung đầy đủ. Tác giả muốn lấp khoảng trống ấy bằng một cuốn sách đi vào tâm hồn hơn là kể chuyện nghề tình báo.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: kí – kí chân dung, viết về người thật trong lịch sử.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu kể (tự sự), kết hợp thuyết minh tư liệu, bình luận và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất, người viết trực tiếp xuất hiện và xưng “tôi” ở đoạn cuối.
- Đề tài: cuộc đời một nhà tình báo – nhân vật lịch sử.
Bố cục Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời có mấy phần?
Văn bản chia làm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “đều thật”): hình ảnh Phạm Xuân Ẩn qua chặng đường hoạt động và qua nhận xét của các đồng nghiệp người Mỹ.
- Phần 2 (phần còn lại): suy nghĩ, đánh giá của tác giả về nhân vật và ước muốn khi viết cuốn sách.
Có tài liệu chia 3 phần, tách đoạn về cuộc gặp với Mo-li Xây-phơ thành một phần riêng; em có thể dùng cách nào cũng được, miễn nêu rõ ranh giới.
Giá trị nội dung
- Dựng lại hình ảnh một nhà tình báo đặc biệt: giỏi chuyên môn, hiểu sâu văn hóa Mỹ, được đồng nghiệp phương Tây nể phục nhưng trọn đời trung thành với cách mạng.
- Lí giải sức mạnh của ông từ nhân cách, tài năng và lòng yêu nước, qua đó bác bỏ cách nhìn coi ông là người lưng chừng giữa hai phía.
- Thể hiện thái độ trân trọng và khát vọng của tác giả muốn khám phá vẻ đẹp tâm hồn một người Việt tiêu biểu.
Giá trị nghệ thuật
- Tư liệu cụ thể, có năm tháng, tên người, tên sách, con số, tạo độ tin cậy của thể kí.
- Chân dung nhân vật được nhìn từ nhiều điểm: cấp trên, bạn bè người Mỹ, chính nhân vật và người viết.
- Đan xen kể chuyện với bình luận, nhiều câu hỏi tu từ dẫn dắt người đọc cùng “giải mã”.
- Chi tiết đời thường sinh động, giọng văn trân trọng, có hình ảnh so sánh giàu sức gợi.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề chơi chữ từ chính tên nhân vật: “Ẩn” là kín đáo, khuất lấp. Suốt mấy chục năm, ông sống hai vai, làm việc thầm lặng, và cả khi sự thật đã rõ, ông vẫn ít khi kể về mình. Tên người và cuộc đời vì thế khớp với nhau. Nhan đề cũng gợi ra nhiệm vụ của người viết: lật mở phần “ẩn” ấy để người đọc thấy rõ một nhân cách lớn.
Sơ đồ tư duy Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời
Tóm tắt văn bản Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời
Hai mẫu dưới đây tóm tắt riêng đoạn trích trong SGK, phù hợp khi làm câu hỏi ngắn.
Mẫu 1 – Tóm tắt Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời ngắn gọn
Đoạn trích kể về nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn, người đã đi qua ba quân đội, du học báo chí ở Mỹ rồi làm phóng viên cho Roi-tơ và Time, trong khi thực chất là đảng viên cộng sản. Các đồng nghiệp Mỹ như Pi-tơ Rót-xơ Rên-giơ, Mo-li Xây-phơ đều quý trọng, nể phục ông. Tác giả coi ông là một nhân cách lớn và mong khám phá tâm hồn người Việt đặc sắc ấy.
Mẫu 2 – Tóm tắt Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời đầy đủ
Người sếp cũ ở Time từng thúc giục Phạm Xuân Ẩn viết hồi kí vì cuộc đời ông là mảnh ghép không thể thiếu của lịch sử. Ông tham gia cách mạng từ trẻ, sau làm việc cho quân đội Pháp rồi bộ máy do Mỹ dựng lên, sang Mỹ học báo chí năm 1957 và trở thành kí giả có tiếng, trong khi đã là đảng viên từ 1953. Sau chiến tranh, bạn bè người Mỹ vẫn tìm gặp, kính trọng ông. Năm 1989, Mo-li Xây-phơ thăm lại ông và băn khoăn ông thuộc phe nào; ông trả lời rằng cả hai sự thật đều đúng. Tác giả cho rằng với người Việt, ông là anh hùng, và bày tỏ mong muốn tìm hiểu nguồn sức mạnh tâm hồn của ông.
Lời kết
Phạm Xuân Ẩn – tên người như cuộc đời giúp em hiểu thêm một con người đặc biệt của lịch sử dân tộc và cảm nhận sức hấp dẫn của thể kí chân dung. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (bản in năm 2015, trang 9 – 22), bố cục hai phần, cách xây dựng nhân vật qua nhiều điểm nhìn và ý nghĩa của nhan đề.
Xem thêm: