Bài hát đồng sáu xu là truyện ngắn trinh thám của nữ nhà văn Anh A-ga-thơ Crít-xti (Agatha Christie), văn bản đọc thứ hai trong Bài 6 Giải mã những bí mật, sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức tập hai. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nhớ khi chuẩn bị bài và ôn tập: diễn biến văn bản, cuộc đời và sự nghiệp của tác giả, xuất xứ, thể loại, nhân vật, bố cục, những giá trị về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Bài hát đồng sáu xu
Văn bản trong SGK là bản dịch tiếng Việt, phần đầu truyện được người biên soạn thuật gọn trong ngoặc đơn; một vài đoạn ngắn khác được lược (đánh dấu […]). Do bản dịch còn được bảo hộ bản quyền, dưới đây chỉ tóm lược diễn biến kèm vài câu trích ngắn; toàn văn em đọc trong SGK.
Vụ án trong ngôi nhà khép kín. Méc-đơ-lân Va-an nhờ luật sư Ét-uốt tìm kẻ đã giết bà Li-ly Cráp-tri, em gái bà nội cô. Cách đó ba tuần, bà bị đánh chết bằng chiếc chặn giấy trong nhà; cửa sổ cài then, không dấu vết đột nhập. Bốn người cùng sống trong nhà (Méc-đơ-lân, em trai Mét-thiu, chú Uy-li-am và thím Ê-mi-ly) đều được chia phần thừa kế và đều từng bất hòa với bà, nên đều bị nghi.
Lời khai của bà Ma-thơ. Người giúp việc khẳng định không ai trong nhà gây án, vì cầu thang kêu rất to còn Mét-thiu gõ máy chữ liên tục ở tầng dưới. Ông Ét-uốt đánh giá: “Một nhân chứng tốt. Bà ấy quan trọng lắm đây.” Ông nêu khả năng bà Li-ly tự mở cửa đón một vị khách; bà Ma-thơ bất ngờ, miễn cưỡng thừa nhận. Bà kể lại những lời cằn nhằn cuối cùng của bà chủ, trong đó có chuyện một đồng sáu xu mới hình lá sồi mà bà chủ chê xấu.
Chiếc túi nhung đen. Ông Ét-uốt xem kĩ các thứ trong túi của bà Li-ly: tiền lẻ, bánh quy gừng, mẩu báo, một tờ thơ in về người thất nghiệp, cuốn lịch, kính đeo mắt, mấy lá thư. Ông chưa tìm ra gì và ra về: “Câu đố đã nằm trong tay … vậy mà ông vẫn chưa giải được.”
Manh mối từ bài đồng dao. Mét-thiu chạy theo xin lỗi, giữ ông dừng lại trước nhà hàng “Hai Tư Chú Sáo Đen”. Cái tên gợi bài đồng dao về đồng sáu xu. Ông quay lại, kiểm tiền lẻ: không còn đồng xu mới nào. Ông kết luận có người đã đến nhà, được bà Li-ly cho đồng sáu xu để lấy tờ thơ, rồi giơ tờ thơ ra trước bà Ma-thơ.
Lời thú nhận. Bà Ma-thơ khóc và kể: kẻ ra tay là Ben, đứa con trai hư hỏng từng hai lần ngồi tù. Hắn đến tìm mẹ, được bà Li-ly mở cửa cho vào, thấy cọc tiền trên bàn liền đánh gục bà. Vì thương con, bà Ma-thơ đuổi hắn đi rồi im lặng. Ông Ét-uốt thương cảm nhưng nói rõ pháp luật phải được thực thi.
Thông tin tác giả A-ga-thơ Crít-xti
A-ga-thơ Crít-xti (Agatha Christie, 1890 – 1976) là nhà văn người Anh, sinh ở thị trấn ven biển Tô-ki (Torquay). Một số tài liệu và trang giải phiên âm tên bà là A-ga-thơ Crít-xi. Thời Chiến tranh thế giới thứ nhất, bà làm y tá tình nguyện rồi làm ở phòng phát thuốc của một bệnh viện; vốn hiểu biết về thuốc và chất độc về sau xuất hiện nhiều trong truyện của bà.
Tiểu thuyết đầu tay The Mysterious Affair at Styles (1920) giới thiệu thám tử người Bỉ Héc-quyn Poa-rô, nhân vật về sau trở thành biểu tượng của truyện trinh thám cùng với bà Mác-pơn. Trong hơn nửa thế kỉ cầm bút, bà viết hàng chục tiểu thuyết trinh thám, nhiều tập truyện ngắn, kịch và cả tiểu thuyết tình cảm dưới bút danh khác. Vở kịch Bẫy chuột (The Mousetrap) của bà công diễn ở Luân Đôn từ năm 1952 và giữ kỉ lục về thời gian trình diễn. Sách của bà được dịch ra rất nhiều thứ tiếng và thuộc nhóm tác phẩm bán chạy nhất mọi thời đại; bà được gọi là nữ hoàng của truyện trinh thám.
Nhiều tiểu thuyết của bà đã có bản tiếng Việt, tiêu biểu:
- Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông (1934)
- Án mạng trên sông Nin (1937)
- Mười người da đen nhỏ (1939)
- Ngôi nhà quái dị (1949)
Phong cách của A-ga-thơ Crít-xti: cốt truyện chặt chẽ, không gian thường khép kín (một ngôi nhà, một con tàu, một hòn đảo), nhiều nghi phạm cùng có động cơ; manh mối được bày ra công khai cho người đọc tự đoán; lời giải bất ngờ nhưng hợp lí, thường bắt nguồn từ hiểu biết tinh tế về tâm lí con người.
Thông tin tác phẩm Bài hát đồng sáu xu
Bài hát đồng sáu xu được trích từ đâu?
Tên nguyên tác là Sing a Song of Sixpence. Truyện in lần đầu trên một tờ họa báo về sân khấu và thể thao ở Anh vào tháng 12 năm 1929, sau đó được đưa vào tập Bí mật của Lít-tơ-đeo (The Listerdale Mystery, 1934), rồi có mặt trong tập Nhân chứng buộc tội (Witness for the Prosecution, 1948). SGK sử dụng bản dịch tiếng Việt của Lan Huế trong tập Nhân chứng buộc tội (NXB Trẻ, 2022).
Hoàn cảnh sáng tác
Truyện ra đời cuối những năm 1920, khi A-ga-thơ Crít-xti đã nổi tiếng với các tiểu thuyết về thám tử Poa-rô và đang viết đều tay những truyện ngắn cho báo chí. Nhan đề và manh mối của truyện lấy từ một bài đồng dao cổ quen thuộc với trẻ em nước Anh, cách làm mà bà còn dùng ở nhiều tác phẩm khác.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn trinh thám, kiểu án mạng trong phòng kín (vụ án xảy ra trong không gian tưởng như không ai từ ngoài vào được).
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là tự sự, xen miêu tả và biểu cảm; đối thoại chiếm phần lớn văn bản.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, điểm nhìn bám theo luật sư Ét-uốt, có lúc đi vào suy nghĩ của ông.
- Đề tài: điều tra một vụ án mạng.
Nhân vật chính
- Luật sư Ét-uốt: người điều tra, từng trải, tinh ý, nhân hậu.
- Bà Li-ly Cráp-tri: nạn nhân, khó tính, cầu kì nhưng rộng rãi với người nghèo.
- Bà Ma-thơ: người giúp việc trung thành, nhân chứng chính, người giấu sự thật.
- Méc-đơ-lân, Mét-thiu, chú Uy-li-am, thím Ê-mi-ly: những người bị nghi.
- Ben: hung thủ, con trai bà Ma-thơ, chỉ hiện ra qua lời kể của mẹ.
Bố cục Bài hát đồng sáu xu có mấy phần?
Văn bản chia làm 3 phần:
- Phần 1 (đoạn lược trong ngoặc đơn, đến lời thím Ê-mi-ly nói bà đang ngủ): vụ án và những người bị tình nghi.
- Phần 2 (tiếp theo đến lúc ông Ét-uốt quay lại, mở chiếc túi nhung đen): quá trình hỏi nhân chứng, xem xét vật chứng, suy luận.
- Phần 3 (còn lại): manh mối đồng sáu xu, lời thú nhận của bà Ma-thơ và kết cục vụ án.
Giá trị nội dung
- Kể lại hành trình phá một vụ án mạng trong không gian khép kín, qua đó tôn vinh trí tuệ, sự tỉ mỉ và khả năng thấu hiểu con người của người điều tra.
- Cho thấy sự thật có thể ẩn trong những chi tiết nhỏ nhặt nhất, và không gì che giấu được mãi.
- Gợi suy ngẫm về tình mẫu tử mù quáng, về cái giá của sự bao che; khẳng định pháp luật và lẽ công bằng phải được tôn trọng.
- Nhắc người đọc thận trọng khi nghi ngờ, phán xét người khác: có động cơ chưa phải là có tội.
Giá trị nghệ thuật
- Tình huống án mạng trong phòng kín hấp dẫn; nhiều nghi phạm được dựng lên để đánh lạc hướng.
- Manh mối cài khéo trong những lời nói vụn vặt (đồng sáu xu mới, tờ thơ về người thất nghiệp, chiếc chuông cửa); yếu tố ngẫu nhiên (tên nhà hàng) trở thành chìa khóa.
- Truyện kể chủ yếu bằng đối thoại, nhịp nhanh; không kể rõ từng bước suy luận để giữ bí mật đến cuối.
- Kết thúc bất ngờ mà hợp lí; nhân vật được khắc họa qua lời nói, cử chỉ (vẻ ngập ngừng, nước mắt của bà Ma-thơ).
Ý nghĩa nhan đề Bài hát đồng sáu xu
Nhan đề lấy từ câu mở đầu một bài đồng dao cổ của Anh. Bài đồng dao vừa là chìa khóa phá án, vì nó giúp ông Ét-uốt nhớ lại đồng sáu xu bị thiếu, vừa tạo sắc thái mỉa mai: một câu hát trẻ con vô tư lại dẫn tới sự thật đau lòng về một vụ giết người. Nhan đề cũng gợi tò mò, khiến người đọc chú ý tới đồng xu nhỏ bé mà quyết định cả vụ án.
Sơ đồ tư duy Bài hát đồng sáu xu
Tóm tắt văn bản Bài hát đồng sáu xu
Hai mẫu dưới đây tóm tắt ngắn văn bản trong SGK; các mẫu dài hơn, theo nhiều cách kể, có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Bài hát đồng sáu xu ngắn gọn
Một luật sư lão luyện được nhờ điều tra vụ bà chủ nhà Li-ly Cráp-tri bị sát hại trong căn nhà không có dấu đột nhập, nơi bốn người cháu đều có động cơ. Từ lời kể vụn vặt của người giúp việc Ma-thơ và chiếc túi tiền của nạn nhân, ông nhận ra một đồng sáu xu mới đã biến mất. Manh mối ấy dẫn tới sự thật: kẻ giết người là Ben, đứa con trai mà bà Ma-thơ đã che giấu.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bài hát đồng sáu xu đầy đủ
Được Méc-đơ-lân Va-an nhờ giúp, ông Ét-uốt tới ngôi nhà nơi bà Li-ly bị hạ sát ba tuần trước. Bà Ma-thơ, người làm lâu năm, cam đoan rằng không người nào trên lầu xuống được mà bà không nghe, còn Mét-thiu thì gõ máy chữ suốt buổi. Ông đặt giả thuyết bà Li-ly tự mở cửa đón khách, và nhận ra bà Ma-thơ chột dạ. Ông ghi nhớ cả những chuyện vặt bà kể, như việc bà chủ chê một đồng sáu xu mới. Lục chiếc túi nhung đen của nạn nhân, ông chưa tìm ra điều gì. Chỉ khi Mét-thiu đuổi theo và ông bắt gặp tấm biển một quán ăn gợi nhớ câu đồng dao, ông mới hiểu: đồng xu mới đã không còn trong túi, ai đó đã nhận nó cùng với việc để lại tờ thơ xin giúp đỡ. Bị chất vấn, bà Ma-thơ khóc và kể rằng con trai bà là Ben đã giết bà chủ vì cọc tiền trên bàn, còn bà vì thương con mà giấu kín.
Lời kết
Bài hát đồng sáu xu là một truyện trinh thám ngắn mà chặt chẽ, tiêu biểu cho tài năng của A-ga-thơ Crít-xti: một vụ án tưởng bế tắc được giải bằng một đồng xu nhỏ và một câu đồng dao. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (truyện in năm 1929, SGK dùng bản dịch trong tập Nhân chứng buộc tội), bố cục ba phần, cách xây dựng nhân vật và yếu tố bất ngờ của kết thúc.
Xem thêm: