Thương hại là động lòng thương xót trước người đang ở cảnh khốn khổ, yếu thế. Từ này thường ngầm một khoảng cách: người thương hại đứng ở chỗ cao hơn, nhìn xuống người đáng thương. Vì vậy cùng là thương, nhưng câu “tôi không cần ai thương hại” lại là lời từ chối, và thương hại khác khá xa với đồng cảm.
| Nghĩa ngắn | Rủ lòng thương xót người ở cảnh đáng thương |
| Loại từ | Động từ (sự thương hại, lòng thương hại là danh từ hóa) |
| Gốc chữ | Thường ghi là Hán Việt 傷害, nhưng nghĩa trong tiếng Việt khác hẳn tiếng Hán |
| Sắc thái | Có thể tốt bụng, cũng có thể kẻ cả, coi nhẹ người kia |
Thương hại: hai chữ Hán đi lạc nghĩa
Wiktionary tiếng Việt ghi thương hại là âm Hán Việt của 傷害. Tra hai chữ này trong từ điển Hán Việt thì gặp một nghĩa rất khác: làm tổn thương, làm hư hại. Sách xưa như Hàn Phi Tử dùng 傷害 để nói thức ăn tanh hôi làm hại ruột gan. Người Trung Quốc ngày nay vẫn dùng cặp chữ ấy theo nghĩa gây tổn hại.
Sang tiếng Việt, từ này đi một đường riêng. Chữ thương (傷) vốn là vết thương, nỗi đau, như trong thương tích, bi thương, thương tâm. Có lẽ chính nét “đau xót” ấy, cộng với chữ thương thuần Việt nghĩa là yêu mến, đã kéo cả từ về phía lòng trắc ẩn. Đây là cách giải thích hợp lý chứ chưa có tư liệu nào khẳng định chắc chắn quá trình đổi nghĩa. Điều chắc chắn chỉ là: người Việt nói “thương hại” thì không ai hiểu thành “làm hại”.
Nghĩa của thương hại trong tiếng Việt
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học giải nghĩa thương hại là động từ, chỉ việc rủ lòng thương xót, với những ví dụ như “tỏ vẻ thương hại”, “thương hại những người nghèo khổ”. Chữ “rủ” rất đáng chú ý: rủ là buông từ trên xuống. Lòng thương ở đây được ban xuống, không ngang hàng.
Vì thế từ này có hai mặt:
- Khi người nói tự nhận: Thấy con chó con ướt sũng ngoài mưa, em thương hại quá nên bế vào hiên. Ở đây là lòng tốt thật, sắc thái nhẹ.
- Khi nói về cách người khác nhìn mình: Cái nhìn thương hại của mấy người họ hàng làm cậu thấy khó chịu hơn cả lời chê. Lúc này thương hại gần với coi thường.
Người ta cũng hay nói “đáng thương hại” với ý lạnh hơn “đáng thương”. “Đáng thương” là thật lòng xót; “đáng thương hại” nhiều khi pha chút khinh, như khi chê một kẻ thủ đoạn mà rốt cuộc tự chuốc lấy thất bại.
Thương xót, đồng cảm, thông cảm: đứng ở đâu so với người kia?
| Từ | Người nói đứng ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thương hại | Ở trên, nhìn xuống | Đừng nhìn tôi bằng ánh mắt thương hại. |
| Thương xót | Gần người kia, xót xa thật lòng | Bà thương xót đứa cháu mồ côi. |
| Đồng cảm | Ngang hàng, cùng cảm thấy | Từng trượt đại học nên anh đồng cảm với em. |
| Thông cảm | Hiểu hoàn cảnh nên bỏ qua, chia sẻ | Mong cô thông cảm, em đến muộn vì xe hỏng. |
| Thờ ơ, khinh rẻ (trái nghĩa) | Quay đi hoặc coi thường | Thờ ơ trước nỗi khổ của hàng xóm. |
Ranh giới quan trọng nhất là giữa thương hại và đồng cảm. Đồng cảm là đặt mình vào chỗ người kia để hiểu và chia sẻ cảm xúc với người khác; thương hại thì đứng ngoài, thấy người kia khổ mà mình may hơn. Người đang gặp chuyện thường đón nhận đồng cảm dễ hơn, còn sự thương hại đôi khi làm họ thêm cảm giác tự ti, mặc cảm.
Điều này không có nghĩa thương hại luôn xấu. Nhiều việc tốt bắt đầu từ một chút thương hại, rồi khi chịu hiểu người kia hơn thì lòng thương ấy thành tấm lòng vị tha với người khác.
Ông giáo và Lão Hạc: thương mà không thương hại
Truyện Lão Hạc của Nam Cao gần như là một bài học về hai chữ này. Lão Hạc nghèo, già, sống một mình với con chó, nhưng lão từ chối gần như mọi sự giúp đỡ, kể cả của ông giáo. Lão gửi tiền, gửi vườn để không phải ăn vào phần của con, và chọn cái chết đau đớn chứ không chịu sống nhờ lòng thương hại của hàng xóm.
Khi ông giáo kể chuyện lão nhịn ăn, vợ ông gạt đi, chẳng thấy gì đáng thương. Ông giáo buồn mà ngẫm ra: nếu không cố mà tìm hiểu những người quanh mình, ta chỉ thấy họ đáng ghét, đáng chê, chứ không bao giờ thấy họ đáng thương. Cái thương ông giáo nói tới là thương sau khi đã hiểu, khác hẳn cái thương hại nhìn từ xa. Ai đang học truyện này có thể xem thêm phần soạn truyện Lão Hạc theo Cánh diều.
Đời thường cũng vậy. Một câu như Tôi giúp vì thương hại anh dù thật lòng vẫn dễ làm người nghe tổn thương; đổi thành Tôi giúp vì hiểu anh đang khó thì cùng một việc mà người nhận giữ được thể diện.
Thương hại trong lời nói, lời dịch và cảm xúc
Thương hại nghĩa là gì trong câu “đừng thương hại tôi”?
Ở câu này, người nói không muốn bị nhìn như kẻ yếu, kẻ cần được ban ơn. Họ chấp nhận khó khăn nhưng muốn được đối xử ngang hàng, không cần lòng thương từ trên rơi xuống.
Thương hại tiếng Anh là gì?
Động từ là pity (to pity someone), danh từ cũng là pity. “Đồng cảm” thường dịch là sympathy hoặc empathy, còn “lòng trắc ẩn, thương xót” gần với compassion.
Thương hại và đồng cảm khác nhau ra sao?
Thương hại là thấy người khác khổ và thấy tội cho họ, nhưng mình đứng ngoài. Đồng cảm là hiểu, gần như cùng cảm thấy điều họ đang chịu. Người được đồng cảm thấy mình được hiểu; người bị thương hại có khi thấy mình bị coi thường.
Thương hại là tốt hay xấu?
Bản thân lòng thương không xấu. Vấn đề nằm ở cách thể hiện: kèm thái độ kẻ cả, nói ra trước mặt người kia hay biến nó thành ơn huệ thì dễ làm tổn thương. Giúp đỡ kín đáo và tôn trọng thì thương hại có thể trở thành lòng tốt thật sự.