Chuyên môn là phần kiến thức và kỹ năng riêng của một ngành nghề, thứ người ta phải học, được đào tạo thì mới làm được việc trong ngành đó. Trong lời nói hằng ngày, chuyên môn còn có nghĩa là “chuyên làm một việc gì”, thường là việc chẳng hay ho, như “cậu ấy chuyên môn đi học muộn”. Từ này cũng là gốc của những cụm quen thuộc như trình độ chuyên môn, chuyên môn nghiệp vụ.
| Nghĩa chính | Lĩnh vực kiến thức, kỹ năng riêng của một ngành |
| Nghĩa khẩu ngữ | Chuyên làm một việc gì, thường là việc không hay |
| Chữ Hán | 專門 (chuyên: dồn vào một; môn: cửa, ngành) |
| Cụm hay gặp | trình độ chuyên môn, chuyên môn nghiệp vụ, chuyên môn hóa, trái chuyên môn |
Chuyên môn: đi vào một cánh cửa
Chữ môn (門) vốn là cái cửa. Từ nghĩa cửa, nó chuyển sang chỉ một nhánh học thuật, một ngành: môn học, môn phái, đồng môn (người cùng học một thầy, một trường). Chữ chuyên (專) là dồn hết vào một chỗ, như trong chuyên tâm, chuyên cần. Chuyên môn, hiểu theo hình ảnh, là chọn một cánh cửa và đi sâu vào đó.
Nghĩa thứ nhất là danh từ, dùng nhiều nhất: chuyên môn là vốn học vấn, tay nghề của một ngành khoa học, kỹ thuật hay nghề nghiệp cụ thể. Ta nói “chuyên môn của chị là kế toán”, “anh ấy giỏi chuyên môn”, “việc này nằm ngoài chuyên môn của tôi”. Khi đứng sau một danh từ, nó cũng chỉ tính chất thuộc về ngành: tổ chuyên môn, sách chuyên môn, ý kiến chuyên môn.
Nghĩa thứ hai thuộc khẩu ngữ. Đặt trước một động từ, chuyên môn mang nghĩa “chỉ làm, hầu như lúc nào cũng làm” việc đó, và giọng thường hơi chê: “Thằng bé chuyên môn phá đồ chơi của em”, “Ông hàng xóm chuyên môn bật nhạc lúc nửa đêm”. Ở nghĩa này, nhiều người nói gọn thành “chuyên”: “chuyên đi muộn”, “chuyên nói leo”.
Trình độ chuyên môn ghi thế nào cho đúng?
Trình độ chuyên môn là mức đào tạo một người đạt được trong ngành của mình, thường thể hiện bằng văn bằng: sơ cấp, trung cấp, cao đẳng, đại học, thạc sĩ, tiến sĩ. Khi điền sơ yếu lý lịch hay hồ sơ xin việc, nên ghi cả bậc lẫn ngành để người đọc hiểu ngay, ví dụ “Cử nhân Sư phạm Ngữ văn”, “Kỹ sư Xây dựng”, “Trung cấp Điều dưỡng”.
Ô này hay bị lẫn với trình độ học vấn (có nơi gọi trình độ văn hóa, trình độ giáo dục phổ thông). Học vấn ghi số lớp đã học xong ở phổ thông, như 12/12; chuyên môn ghi ngành nghề được đào tạo sau đó. Một người học hết lớp 12 rồi chưa học nghề gì thì ô trình độ chuyên môn có thể để trống hoặc ghi “chưa qua đào tạo”, tùy mẫu hồ sơ yêu cầu.
Đặt chuyên môn cạnh nghiệp vụ, chuyên ngành
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chuyên môn | Vốn kiến thức, kỹ năng của cả một ngành, có được chủ yếu qua học và đào tạo | Chuyên môn y khoa, chuyên môn luật |
| Nghiệp vụ | Cách làm từng việc cụ thể theo quy trình của một vị trí, thạo dần qua làm thực tế | Nghiệp vụ thu ngân, nghiệp vụ xuất nhập khẩu |
| Chuyên ngành | Một nhánh hẹp hơn bên trong một ngành học | Ngành Ngữ văn, chuyên ngành Lý luận văn học |
| Sở trường | Việc một người làm giỏi, hợp với mình, không nhất thiết được đào tạo | Sở trường kể chuyện, sở trường vẽ |
Về phía trái nghĩa, tiếng Việt có mấy cách nói chỉ người đứng ngoài một ngành: ngoại đạo, tay ngang, ngoài ngành, hay dân chơi nghiệp dư không lấy nghề làm sinh kế. Còn “trái chuyên môn” là làm một việc khác với ngành mình được học, ví dụ giáo viên Toán phải dạy thay môn Tin học.
Giỏi chuyên môn đã đủ chưa?
Đề nghị luận về nghề nghiệp, về ước mơ tương lai hay về người lao động thường chạm tới câu hỏi này. Vài hướng có thể triển khai:
- Chuyên môn là cái nền. Không ai muốn để một người chưa học y khám bệnh cho mình, hay ở trong ngôi nhà do người không biết tính kết cấu thiết kế.
- Nhưng chuyên môn cần đi cùng đạo đức nghề nghiệp. Bác sĩ giỏi tay nghề mà thiếu y đức, kế toán thạo sổ sách mà gian dối thì càng giỏi càng gây hại.
- Chuyên môn cũng phải được cập nhật. Kiến thức của nhiều ngành thay đổi nhanh, học xong một tấm bằng mới chỉ là bắt đầu.
- Thêm vào đó là những kỹ năng làm việc nằm ngoài tấm bằng, như trình bày, hợp tác, giữ lời hứa.
Một chi tiết nhỏ dùng được khi viết: người Việt hay khen ai đó “có nghề” hoặc “cứng nghề” thay vì “giỏi chuyên môn”. Cách nói dân dã ấy cho thấy chuyên môn thật sự được đo bằng việc làm ra, không chỉ bằng tờ giấy treo tường.
Giỏi nghề rồi còn phải đúng giờ, giữ chữ tín, biết phối hợp; người ta gọi đó là tác phong chuyên nghiệp.
Chuyên môn trong hồ sơ, công sở và lời nói thường ngày
Chuyên môn tiếng Anh là gì?
Tùy văn cảnh: expertise (sự thành thạo một lĩnh vực), specialty hoặc field (ngành, lĩnh vực của mình). Trình độ chuyên môn thường được dịch là professional qualification.
Chuyên môn nghiệp vụ là gì?
Đây là cách gọi gộp cả hai mặt: kiến thức của ngành và kỹ năng xử lý công việc cụ thể ở vị trí đang làm. Văn bản tuyển dụng, đánh giá cán bộ hay dùng cụm này, ví dụ “bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ”.
Chuyên môn hóa nghĩa là gì?
Chuyên môn hóa là chia công việc để mỗi người, mỗi bộ phận chỉ đảm nhận một khâu và làm thật thạo khâu đó. Một xưởng may chia người cắt, người may, người là ủi là ví dụ dễ thấy.
Nói “nó chuyên môn nói dối” có đúng tiếng Việt không?
Đúng, đó là nghĩa khẩu ngữ của từ: chuyên làm một việc gì, thường là việc xấu. Cách nói này hợp với lời kể, lời thoại; trong văn bản trang trọng nên đổi thành “thường xuyên nói dối”.