Mắt sói là đoạn trích tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Pháp Đa-ni-en Pen-nắc, văn bản đọc mở đầu Bài 6 sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức (tập hai). Bài viết gom lại những kiến thức cần nắm khi chuẩn bị bài và ôn tập: diễn biến đoạn trích, tiểu sử nhà văn, xuất xứ, tóm tắt bốn chương, bố cục, ngôi kể, kiểu cốt truyện, những giá trị về nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Mắt sói
Đoạn trích trong SGK là bản dịch tiếng Việt, gồm phần lớn chương 2 (Mắt sói) và chương 3 (Mắt người); vài đoạn được người biên soạn thuật gọn trong ngoặc đơn để nối mạch. Dưới đây là diễn biến chính theo bốn đoạn được đánh số; toàn văn em đọc trong SGK hoặc bài soạn bài Mắt sói.
Đoạn (1) – con mắt của sói. Cậu bé nhìn thẳng vào con mắt còn lại của con sói: “Một con mắt màu vàng, tròn xoe, chính giữa có một con ngươi màu đen.” Con ngươi lớn dần, bùng lên như lửa, và bên trong hiện ra cả một gia đình: sói mẹ giữa bảy đứa con, năm con lông hung đỏ, một con xanh lam là Sói Lam, một cô sói vàng rực tên Ánh Vàng.
Đoạn (2) – cuộc giải cứu. Tò mò muốn tận mắt thấy con người, Ánh Vàng lén tới khu trại của toán thợ săn và sa vào lưới. Sói Lam choàng dậy, đuổi theo, phóng qua đống lửa, cắn đứt dây treo lưới và giục em chạy: “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!” Em thoát vào màn đêm, còn nó bị một gã đàn ông vạm vỡ quật gục bằng thân cây đang cháy, tỉnh dậy chỉ còn một mắt nhìn được và bị chuyển qua năm, sáu vườn thú suốt mười năm. Trở về hiện tại, con sói hỏi cậu bé là ai.
Đoạn (3) – con mắt của cậu bé. Cậu tên là Phi Châu, cái tên vẫn khiến người ta bật cười vì giống tên một châu lục. Hiểu rằng “một cái tên sẽ chẳng nói lên điều gì nếu không có chuyện của nó”, cậu mời Sói Lam bước vào con mắt mình. Kí ức đầu đời hiện ra: chiến tranh cướp đi gia đình, một phụ nữ nhân hậu gửi gắm cậu cho lão Toa để được đưa đi thật xa; cậu thân với lạc đà một bướu Hàng Xén cho tới ngày lão Toa bán con vật đi một ngả, còn cậu về tay Vua Dê.
Đoạn (4) – người chăn cừu và Báo. Hỏi khắp nơi mà không tìm lại được Hàng Xén, Phi Châu ở lại vùng Châu Phi Xám chăn đàn cho Vua Dê tròn hai năm. Cậu giữ đàn bằng sự thấu hiểu muôn loài: khuyên lão để sẵn thịt cho sư tử ăn no, rồi trò chuyện, khen ngợi và rủ Báo cùng chăn đàn. Đoạn trích khép lại khi cậu bé và con báo gắn bó không rời.
Thông tin tác giả Đa-ni-en Pen-nắc
Đa-ni-en Pen-nắc (Daniel Pennac, tên khai sinh Pennacchioni) là nhà văn Pháp đương đại, chào đời ngày 1/12/1944 ở Ca-xa-blan-ca (Ma-rốc). Cha ông là sĩ quan quân đội, nên thời thơ ấu ông theo gia đình sống ở nhiều nơi thuộc châu Phi, châu Á và châu Âu. Vốn sống ấy về sau thấm vào trang viết, rõ nhất là những miền đất châu Phi trong Mắt sói.
Trước khi chuyên tâm viết văn, Pen-nắc dạy văn học Pháp ở trường trung học suốt nhiều năm. Ông đặc biệt quan tâm tới việc giúp trẻ em yêu sách và tới những học trò hay bị xem là học kém.
Ông viết ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện cho thiếu nhi, tiểu luận, tự truyện, truyện tranh, kịch bản. Có thể kể:
- Cún bụi đời (Cabot-Caboche, 1982) và Mắt sói (L’Œil du loup, 1984) – hai cuốn sách cho thiếu nhi đã có bản tiếng Việt.
- Loạt tiểu thuyết về gia đình Ma-lô-xen (Malaussène), mở đầu bằng Au bonheur des ogres (1985).
- Tiểu luận Comme un roman (1992) bàn về niềm vui đọc sách.
- Tự truyện Chagrin d’école (2007), đoạt giải Renaudot.
Văn Pen-nắc trong sáng, hóm hỉnh mà giàu lòng trắc ẩn. Viết cho trẻ em, ông vẫn nói tới chiến tranh, săn bắt, phá rừng, nhưng nhìn qua đôi mắt hồn nhiên của trẻ nhỏ và loài vật.
Thông tin tác phẩm Mắt sói
Mắt sói được trích từ đâu?
Văn bản trích từ tiểu thuyết Mắt sói (nguyên tác tiếng Pháp L’Œil du loup, in lần đầu năm 1984), gồm phần lớn chương 2 và chương 3. Cuốn sách mỏng này được coi là một tác phẩm kinh điển trong văn học viết cho thiếu nhi ở Pháp và đã được chuyển ngữ ở nhiều nước.
Hoàn cảnh ra đời
Pen-nắc viết Mắt sói khi vẫn còn đi dạy, ngay sau cuốn sách thiếu nhi đầu tay Cún bụi đời. Nỗi lo về những loài hoang dã bị săn bắt, những cánh rừng bị chặt phá được nhà văn gửi vào câu chuyện của một con sói xứ tuyết và một cậu bé châu Phi, hai số phận cùng bị đẩy khỏi quê hương.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: tiểu thuyết (tiểu thuyết ngắn dành cho thiếu nhi, gồm bốn chương).
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu kể chuyện (tự sự), xen miêu tả và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn dịch chuyển: chương 2 chủ yếu nhìn qua cảm nhận của cậu bé, chương 3 nhìn qua Sói Lam; lời độc thoại nội tâm của nhân vật được đặt trong ngoặc kép, có lúc nhân vật tự cất lời kể chuyện đời mình.
Tóm tắt tiểu thuyết Mắt sói (4 chương)
Theo phần giới thiệu tác phẩm trong SGK, cuốn tiểu thuyết có bốn chương:
- Chương 1: ở vườn bách thú, cậu bé Phi Châu đứng lặng trước chuồng con sói chỉ còn một mắt; hai bên lặng lẽ nhìn nhau, mỗi bên chỉ bằng một mắt.
- Chương 2: qua con mắt sói, cậu bé thấy chuyện gia đình sói ở Bắc Cực giá lạnh, những cuộc chạy trốn các toán thợ săn và việc Sói Lam bị bắt khi cứu em.
- Chương 3: qua con mắt cậu bé, con sói thấy hành trình nhọc nhằn của Phi Châu qua các miền châu Phi; sau một tai nạn xe buýt, cậu được cha Bia và mẹ Bia cứu, nhận nuôi ở Châu Phi Xanh, cho tới khi rừng bị phá, hạn hán kéo đến, cả nhà phải rời đi.
- Chương 4: gia đình Phi Châu lên thành phố, cha Bia xin được việc ở vườn thú; mẹ Bia lo vì cậu bé cứ nhắm một mắt. Con sói lành mắt từ lâu nhưng thấy vườn thú buồn tẻ chẳng đáng nhìn bằng hai mắt; nay có bạn, nó mở mắt ra, và mắt cậu bé cũng mở ra.
Bố cục Mắt sói có mấy phần?
Văn bản chia làm 2 phần, ứng với hai chương:
- Phần 1 (từ đầu đến “Mà tên cậu là gì nhỉ?”): Mắt sói – qua con mắt sói, cậu bé thấy quá khứ của Sói Lam.
- Phần 2 (từ “Đây không phải lần đầu tiên” đến hết): Mắt người – qua con mắt cậu bé, Sói Lam thấy quá khứ của Phi Châu.
Nếu chia chi tiết hơn, em bám vào bốn đoạn đã được SGK đánh số (1), (2), (3), (4): gia đình sói trong mắt sói – cuộc giải cứu Ánh Vàng – con mắt cậu bé và kí ức với Hàng Xén – những ngày chăn đàn cho Vua Dê và tình bạn với Báo.
Cốt truyện đa tuyến, truyện lồng truyện
Tuyến chính là cuộc gặp gỡ ở vườn thú giữa Phi Châu và Sói Lam, diễn ra ở hiện tại. Lồng vào đó là hai tuyến hồi ức: chuyện đời Sói Lam hiện ra trong mắt sói, chuyện đời Phi Châu hiện ra trong mắt người. Thời gian đan xen hiện tại – quá khứ, không gian trải từ Bắc Cực tới châu Phi rồi về thành phố. Hai câu chuyện tưởng xa nhau lại chung một mẫu số: những sinh linh bị con người làm cho mất nhà, mất người thân.
Giá trị nội dung
- Kể về tình bạn kì lạ giữa một cậu bé và một con sói: hai bên hiểu nhau bằng cách lắng nghe câu chuyện đời của nhau.
- Ca ngợi tình anh em, lòng dũng cảm, đức hi sinh của Sói Lam và tấm lòng nhân hậu, sự thấu hiểu muôn loài của Phi Châu.
- Phê phán thói săn bắt, giam cầm thú hoang, sự tàn phá thiên nhiên và chiến tranh; gợi nhắc con người sống hòa hợp với tự nhiên.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện nhiều tuyến lồng vào nhau (truyện lồng truyện); hình ảnh con mắt làm “cánh cửa” chuyển mạch kể.
- Điểm nhìn linh hoạt, kết hợp lời kể với độc thoại nội tâm; ngôn ngữ trong sáng, hợp với bạn đọc nhỏ tuổi.
- Miêu tả giàu màu sắc, so sánh độc đáo (con mắt như ngọn đèn, như vầng trăng); xen giọng hài hước nhẹ nhàng; loài vật có tâm hồn như con người.
Ý nghĩa nhan đề Mắt sói
Con mắt duy nhất của Sói Lam là dấu vết của bạo lực con người, đồng thời là nơi cất giữ kí ức của nó. Chăm chú nhìn con mắt ấy, cậu bé đọc được cả một số phận; ngược lại, khi con sói nhìn vào mắt người, nó cũng hiểu cậu. Nhan đề vì thế gợi tới cách nhìn bằng sự đồng cảm, nhìn thật sâu để hiểu kẻ khác.
Sơ đồ tư duy Mắt sói
Tóm tắt văn bản Mắt sói
Hai mẫu dưới đây tóm tắt riêng đoạn trích trong SGK; các mẫu dài hơn, theo nhiều cách kể, có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Mắt sói ngắn gọn
Nhìn sâu vào con mắt duy nhất của con sói trong vườn thú, cậu bé thấy quá khứ của nó: Sói Lam từng sống cùng mẹ và các em ở xứ tuyết, rồi bị thợ săn bắt khi liều mình cứu cô em Ánh Vàng sa lưới, mất một mắt và bị giam qua nhiều vườn thú. Đến lượt con sói nhìn vào mắt người: chiến tranh khiến Phi Châu mất gia đình, cậu bị lão Toa bán cho Vua Dê, lạc mất bạn lạc đà Hàng Xén, rồi nhờ tấm lòng hiểu muôn loài mà chăn đàn giỏi và kết thân với Báo.
Mẫu 2 – Tóm tắt Mắt sói đầy đủ
Trước chuồng sói, cậu bé lạc vào kí ức của con vật: một đêm, cô em Ánh Vàng tò mò tìm tới trại thợ săn và sa lưới; Sói Lam lao qua đống lửa, cắn đứt dây cho em thoát, còn mình bị đánh ngất, mất một mắt, bị giam qua nhiều vườn thú. Con sói hỏi tên cậu bé. Phi Châu kể qua đôi mắt: chiến tranh cướp đi gia đình, cậu theo lão Toa, thân với lạc đà Hàng Xén cho tới khi lão bán hai người bạn mỗi nơi một ngả. Ở với Vua Dê, cậu giữ đàn giỏi nhờ hiểu loài vật và kết thân với Báo.
Lời kết
Mắt sói là câu chuyện nhỏ về hai con mắt nhìn nhau, nhưng chứa cả một thông điệp lớn về sự thấu hiểu giữa con người và muôn loài. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (chương 2, 3 của cuốn tiểu thuyết in năm 1984), kiểu cốt truyện nhiều tuyến và ý nghĩa của hai con mắt trong việc dẫn chuyện.
Xem thêm: