Phân tích Mắt sói (Đa-ni-en Pen-nắc) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Có những tác phẩm viết cho trẻ em nhưng khiến người lớn phải lặng đi khi gấp sách lại. Mắt sói của nhà văn Pháp Đa-ni-en Pen-nắc là một tác phẩm như thế. Đoạn trích trong SGK kể về cuộc gặp gỡ giữa một con sói một mắt và một cậu bé châu Phi, nơi hai bên nhìn vào mắt nhau để hiểu nhau.

Nhà văn chọn một tình huống giản dị mà kì lạ: trong vườn thú vắng, cậu bé đứng nhìn con sói thật lâu. Từ con mắt sói, quá khứ của Sói Lam hiện ra. Nó từng có một gia đình rực rỡ sắc màu giữa xứ tuyết, có cô em Ánh Vàng tinh nghịch. Vì tò mò, Ánh Vàng sa vào lưới thợ săn; Sói Lam lao qua lửa cắn dây cứu em, chấp nhận ở lại hứng đòn. Lời dặn “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!” cho thấy một người anh dũng cảm, biết nghĩ cho cả gia đình hơn cho bản thân. Cái giá là một con mắt và mười năm sống sau song sắt.

Đến lượt con sói nhìn vào mắt cậu bé. Phi Châu mất cha mẹ vì chiến tranh, bị lão lái buôn bán cho Vua Dê, lạc mất người bạn lạc đà Hàng Xén. Nhưng cậu không oán đời. Cậu chăn cừu giỏi vì hiểu rằng “Đàn cừu và dê không có kẻ thù”, thú dữ chỉ ăn thịt khi đói. Cậu kết bạn với Báo bằng sự chân thành: “Báo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy.”

Cách kể truyện lồng truyện qua hai con mắt khiến đoạn trích vừa lạ vừa sâu. Hai số phận tưởng không liên quan lại giống nhau: đều mất nhà, mất người thân vì con người. Qua đó, Pen-nắc ngợi ca tình thân, tình bạn và nhắc chúng ta sống tử tế với muôn loài. Đọc Mắt sói, em hiểu rằng muốn làm bạn với ai, trước hết phải chịu khó lắng nghe câu chuyện của họ.

Văn học thiếu nhi thế giới có không ít câu chuyện về tình bạn giữa con người và loài vật, nhưng hiếm cuốn nào kể theo cách của Đa-ni-en Pen-nắc trong Mắt sói. Ở đó, cuộc trò chuyện giữa cậu bé và con sói không cần lời: hai bên chỉ nhìn vào mắt nhau, và mỗi con mắt là một cuốn sách ghi lại một đời người, một đời thú. Đoạn trích, lấy từ hai chương giữa của cuốn tiểu thuyết, cho thấy rõ sức hấp dẫn ấy.

Câu chuyện bắt đầu bằng một ánh nhìn. Cậu bé đứng trước chuồng, chăm chú vào con mắt còn lại của con sói. Nhà văn tả rất kĩ: “Một con mắt màu vàng, tròn xoe, chính giữa có một con ngươi màu đen.” Con mắt ấy không chớp, rồi lớn dần lên như vầng trăng nhạt màu treo giữa khoảng trời trống trải. Hình ảnh so sánh gợi nỗi cô độc mênh mông của một con thú hoang bị nhốt. Thế nhưng cậu bé không sợ hãi, không quay đi. Chính sự kiên nhẫn ấy giúp cậu thấy điều chưa ai từng thấy: “con ngươi có sự sống”. Trong con ngươi là sói mẹ nằm giữa bảy đứa con, năm con lông hung đỏ như vệt cầu vồng, một con xanh như băng dưới trời trong, một con vàng như tia nắng. Kí ức của Sói Lam vì thế không xám xịt mà rực rỡ sắc màu, như để người đọc thấy nó đã mất đi một mái ấm đẹp đẽ đến nhường nào.

Phần (2) kể biến cố lớn nhất đời Sói Lam. Ánh Vàng, cô em út, muốn tận mắt nhìn con người, và những lí do cô tự nhủ nghe thật trẻ con: “Ta sẽ có chuyện kể cho mọi người, và cả nhà sẽ đỡ buồn hơn”. Sự tò mò hồn nhiên ấy dẫn cô vào lưới thợ săn. Sói Lam tỉnh dậy, đuổi theo, và tới nơi thì thấy em bị treo lơ lửng giữa bầy chó và đám người nhảy múa. Nó không lao vào liều lĩnh mà tính toán: cắn đứt dây, lưới rơi xuống sẽ bung ra, em nó đủ nhanh để thoát. Rồi nó quyết định ngay: “Không còn thời gian mà sợ hãi.” Cú nhảy qua ngọn lửa, việc mà loài sói vốn rất kị, cho thấy tình thương em đã lấn át cả bản năng. Khi Ánh Vàng còn chần chừ, nó giục em chạy và trao lại trách nhiệm: “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!” Em thoát, còn nó bị đánh gục, tỉnh dậy chỉ còn một mắt và bắt đầu mười năm lưu lạc qua các vườn thú. Sự hi sinh âm thầm ấy khiến con sói trong truyện đẹp như một người anh cả.

Sang chương 3, điểm nhìn đổi chiều. Con sói hỏi cậu bé là ai, và cậu nghĩ rằng “một cái tên sẽ chẳng nói lên điều gì nếu không có chuyện của nó”. Cậu tên Phi Châu – một cái tên khiến người ta bật cười. Con mắt cậu được tả như một đường hầm tối dần, như một ánh sáng tắt lịm, gợi một tuổi thơ chất chứa nỗi buồn. Đó là đêm chiến tranh khiến cậu mồ côi, là những ngày theo lão Toa lái buôn, là tình thân với Hàng Xén, chú lạc đà không chịu đi nếu thiếu cậu, và là buổi sáng hai người bạn bị bán đi hai ngả.

Phần (4) là những trang tươi vui nhất. Phi Châu đi hỏi khắp nơi tìm Hàng Xén; những câu đối đáp với người qua đường, lũ trẻ, đàn lạc đà vừa buồn cười vừa thương, như câu trêu của bọn trẻ “Lạc đà một bướu nào chẳng mơ màng!”. Về sống với Vua Dê, cậu làm điều không người chăn nào làm được: giữ đàn suốt hai năm. Bí quyết không phải mẹo vặt mà là sự thấu hiểu: thú dữ không phải kẻ thù, chúng chỉ săn mồi khi đói. Cậu khuyên Vua Dê cho sư tử ăn trước, và trò chuyện với Báo như với một người ngang hàng: khen nó chạy nhanh, nhìn xa, rồi thật lòng thừa nhận cả hai đều cô đơn. Lời mời “Báo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy.” mở ra một tình bạn không rời.

Điều làm nên giá trị của đoạn trích là sự gặp nhau giữa hai số phận. Một con sói Bắc Cực và một cậu bé châu Phi tưởng chẳng có gì chung, nhưng cả hai đều bị con người và chiến tranh cướp mất gia đình, đều từng hi sinh hoặc thương nhớ người thân, đều cô đơn giữa thế giới xa lạ. Nhìn vào mắt nhau, chúng nhận ra nhau. Qua đó, nhà văn ngợi ca tình thân, tình bạn, lòng dũng cảm, đồng thời lên án thói săn bắt, giam cầm thú hoang và sự tàn phá của chiến tranh.

Về nghệ thuật, Pen-nắc xây dựng cốt truyện đa tuyến theo kiểu truyện lồng truyện, lấy con mắt làm chỗ chuyển mạch. Truyện dùng ngôi thứ ba, song sự việc được nhìn qua nhân vật, xen nhiều độc thoại nội tâm. Ngôn ngữ trong sáng, so sánh giàu màu sắc, giọng văn lúc dồn dập (cảnh cứu em) lúc hóm hỉnh (cảnh đi tìm lạc đà). Nhờ vậy, câu chuyện vừa gần gũi với bạn đọc nhỏ tuổi, vừa để lại những suy nghĩ lâu dài.

Khép trang sách, hình ảnh con sói một mắt và cậu bé đứng lặng nhìn nhau vẫn còn đọng lại. Mắt sói nhắc em rằng mọi sinh linh đều có một câu chuyện, và chỉ khi chịu lắng nghe, ta mới có thể yêu thương và làm bạn với chúng.

Trong đoạn trích Mắt sói của Đa-ni-en Pen-nắc, Sói Lam không phải con thú dữ đáng sợ quen thuộc trong truyện cổ tích. Nhà văn để nó hiện lên như một người anh can đảm, mưu trí và giàu tình thương, mang trong mình một vết thương không bao giờ lành.

Ngay từ đầu, Sói Lam xuất hiện qua con mắt duy nhất còn lại. Con mắt màu vàng, không chớp, lớn dần như vầng trăng nhạt giữa trời rộng. Một con mắt như thế gợi nỗi buồn của kẻ đã quá quen với cảnh bị người ta đứng nhìn qua song sắt. Nhưng khi cậu bé kiên nhẫn nhìn vào, con ngươi bừng lên và để lộ một mái ấm: sói mẹ cùng bảy con nằm quây quần, mỗi con một màu lông. Sói Lam mang màu xanh lam như mặt băng dưới bầu trời trong. Chi tiết ấy cho thấy dưới vẻ lạnh lùng của con thú trong chuồng là một trái tim còn đầy ắp kí ức về gia đình.

Phẩm chất nổi bật nhất của Sói Lam bộc lộ trong cuộc giải cứu Ánh Vàng. Linh tính khiến nó thức giấc giữa đêm; biết em đã đi, nó lập tức đuổi theo. Tới nơi, trước cảnh em bị treo trong lưới, bầy chó sủa vang và đám người mặc áo lông cáo nhảy múa, nó không hoảng loạn. Nó suy tính rất nhanh: cắn đứt dây thì lưới rơi xuống và bung ra, cô em vốn nhanh nhẹn sẽ thoát được. Nó hiểu rõ đánh úp là cách duy nhất: “Tấn công bất ngờ, đó là cơ may duy nhất của ta!” Sự bình tĩnh ấy cho thấy Sói Lam mưu trí chứ không chỉ liều lĩnh.

Rồi nó hành động không chút do dự. Lửa là thứ loài sói sợ nhất, vậy mà nó vẫn nhảy qua. Nó cắn dây, hất bầy chó vào lửa, giục em chạy hết lần này tới lần khác. Khi Ánh Vàng muốn ở lại cùng anh, Sói Lam nói một câu khiến người đọc nghẹn lòng: “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!” Trong giây phút sinh tử, nó không nghĩ tới mình mà nghĩ tới mẹ, tới các em. Nó chấp nhận ở lại làm mồi nhử để em được sống.

Cái giá của lòng dũng cảm ấy thật đắt: một đòn đánh bằng thân cây rực lửa, một con mắt mất đi, mười năm bị chuyển từ vườn thú này sang vườn thú khác. Vậy mà con sói không kể chuyện ấy với giọng oán hận. Trong kí ức của nó, điều đọng lại là niềm vui vì em đã thoát. Chính điều đó khiến nhân vật thêm cao đẹp.

Qua Sói Lam, Pen-nắc trao cho loài vật một tâm hồn như con người: biết yêu thương, biết hi sinh, biết đau. Đồng thời, nhà văn để người đọc thấy sự tàn nhẫn của việc săn bắt, giam cầm thú hoang. Hình ảnh con sói một mắt lặng lẽ trong chuồng vì thế không chỉ gợi lòng thương mà còn khiến chúng ta tự hỏi: con người đã làm gì với những sinh linh ấy?

Nếu Sói Lam khiến người đọc cảm phục vì lòng dũng cảm, thì Phi Châu trong đoạn trích Mắt sói lại chinh phục ta bằng sự hồn nhiên và tấm lòng rộng mở với muôn loài. Qua con mắt của con sói, Đa-ni-en Pen-nắc vẽ nên chân dung một cậu bé nhỏ tuổi mà từng trải, bất hạnh mà không hề cay đắng.

Phi Châu xuất hiện trước hết là một đứa trẻ lạ lẫm giữa đám đông. Cái tên giống tên một châu lục khiến ai nghe cũng bật cười, chẳng ai hiểu. Nhưng cậu không giận, chỉ lặng lẽ nghĩ rằng “một cái tên sẽ chẳng nói lên điều gì nếu không có chuyện của nó”. Ý nghĩ ấy cho thấy cậu bé sâu sắc hơn tuổi: cậu biết mỗi con người, mỗi con vật đều cần được hiểu qua câu chuyện đời mình. Vì thế, cậu sẵn sàng mở lòng, để con sói nhìn vào quá khứ của mình.

Quá khứ ấy nhuốm màu tối. Con mắt cậu được tả như một ánh sáng vừa vụt tắt, như đường hầm sâu hun hút không còn chút nắng. Chiến tranh cướp đi gia đình; cậu bị trao cho một lão lái buôn chỉ coi cậu là gánh nặng. Con lạc đà Hàng Xén là bạn thân đầu đời của cậu. Mất bạn, cậu bỏ ra hàng giờ đi tìm, hỏi người qua đường, hỏi lũ trẻ, hỏi cả đàn lạc đà, và vẫn tin chắc: “Nó đã hứa với tôi thế rồi mà!” Câu nói ngây thơ ấy cho thấy cậu coi lời hứa của một con vật nặng như lời hứa của con người. Đó là thứ tình bạn trong trẻo, vượt qua ranh giới giữa người và vật.

Phi Châu còn rất thông minh và tinh tế. Ở chỗ Vua Dê, nơi chẳng người chăn nào trụ quá hai tuần, cậu giữ đàn suốt hai năm. Bí quyết của cậu là hiểu tự nhiên: “Đàn cừu và dê không có kẻ thù.” Sư tử, báo chỉ bắt dê khi đói, nên cậu khuyên lão cho chúng ăn trước. Cậu không coi thú dữ là kẻ ác cần tiêu diệt, mà coi chúng là một phần của thế giới cần được tôn trọng.

Đẹp nhất là cách cậu kết bạn với Báo. Cậu nhận ra tiếng nó bò tới nhờ đôi tai đã quen với sự im lặng của sa mạc, rồi trò chuyện với nó bằng sự hóm hỉnh và chân thành. Cậu khen Báo săn giỏi, nhìn xa, những phẩm chất cũng cần ở người chăn cừu. Rồi giữa phút lặng im khi tiếng súng của toán thợ săn vọng tới, cậu nói thật lòng mình: “Báo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy.” Hai vệt nước mắt khô trên mặt Báo như chứng tích của nỗi cô đơn mà nay đã có người sẻ chia.

Phi Châu là hình ảnh của một tâm hồn trẻ thơ trong trẻo giữa thế giới đầy chiến tranh và săn bắt. Qua nhân vật, nhà văn gửi gắm niềm tin rằng lòng tốt, sự lắng nghe và tình yêu thiên nhiên có thể hàn gắn những tổn thương. Em học được ở Phi Châu cách nhìn loài vật bằng sự tôn trọng, và cách làm bạn với người khác bằng sự thấu hiểu.

Người ta thường nói đôi mắt là cửa sổ tâm hồn. Đa-ni-en Pen-nắc đã biến câu nói quen thuộc ấy thành cả một cấu trúc truyện. Trong đoạn trích Mắt sói, con mắt không chỉ là chi tiết miêu tả, mà là cánh cửa đưa người đọc đi qua những quãng thời gian và không gian rộng lớn, là sợi dây nối hai số phận, là nơi chứa đựng thông điệp sâu xa nhất của tác phẩm.

Trước hết, con mắt là điểm chuyển mạch của cốt truyện. Tác phẩm có cốt truyện đa tuyến: tuyến hiện tại là cuộc gặp ở vườn thú, hai tuyến quá khứ là đời Sói Lam và đời Phi Châu. Nhà văn không kể theo trình tự thời gian mà dùng ánh nhìn để mở từng lớp quá khứ. Ở chương 2, cậu bé nhìn vào mắt sói, con ngươi to dần, cháy lên như lửa, mọi thứ chìm vào bóng tối, và câu chuyện gia đình sói bắt đầu. Kết thúc phần ấy là câu hỏi của con sói, “Mà tên cậu là gì nhỉ?”, như chiếc bản lề xoay cánh cửa sang chiều ngược lại. Chương 3 mở đầu bằng con mắt của cậu bé, và đến lượt Sói Lam chìm vào đó. Cấu trúc đối xứng này khiến truyện chặt chẽ mà vẫn tự nhiên như một cuộc trò chuyện.

Thứ hai, hai con mắt được miêu tả tương phản để gợi hai thế giới. Mắt sói vàng rực, không chớp, có con ngươi bùng cháy và chứa cả một gam màu cầu vồng: hung đỏ, xanh lam, vàng óng. Đó là kí ức về thiên nhiên hoang dã đầy sắc màu và sự sống. Mắt người thì ngược lại, như một ánh sáng vừa vụt tắt, như đường hầm tối dần không còn giọt nắng. Thời gian trong đó cũng kéo dài kì lạ: “Nhiều phút trôi qua tưởng chừng như hàng năm trời.” Bóng tối ấy là dấu vết của chiến tranh, của những mất mát mà một đứa trẻ phải gánh. Sự tương phản này khiến người đọc nhận ra: con thú trong chuồng mang kí ức tươi sáng của tự do, còn cậu bé tự do lại mang trong mắt bóng tối của chiến tranh.

Thứ ba, con mắt gắn liền với điểm nhìn. Người kể chuyện ở ngôi thứ ba nhưng không đứng ngoài. Ở chương 2, ta thấy mọi thứ qua cảm nhận của cậu bé; ở chương 3, điểm nhìn chuyển sang Sói Lam. Xen vào đó là những dòng độc thoại nội tâm đặt trong ngoặc kép: những suy nghĩ ngây thơ của Ánh Vàng trước khi trốn đi, lời tự nhủ quyết đoán của Sói Lam, ý nghĩ trầm tĩnh của Phi Châu về cái tên. Nhờ điểm nhìn linh hoạt, cả con người lẫn loài vật đều được lên tiếng, được kể về mình bằng giọng của chính mình.

Cuối cùng, và quan trọng nhất, con mắt là biểu tượng của sự thấu hiểu. Con mắt mất đi của Sói Lam là vết thương do con người gây ra. Nhưng chính con mắt còn lại lại trở thành nơi con sói mở lòng với một con người. Cậu bé phải nhìn thật lâu, không sợ hãi, không ngoảnh mặt, mới thấy được sự sống trong con ngươi. Con sói cũng phải chìm thật sâu vào bóng tối trong mắt cậu mới tới được kí ức đầu tiên. Nhìn nhau như thế là một cách lắng nghe. Theo phần tóm tắt tác phẩm trong SGK, ở chương cuối, khi đã có bạn, con sói mở nốt con mắt kia và cậu bé cũng mở mắt mình: hai con mắt khép lại vì cô đơn đã mở ra vì tình bạn.

Bên cạnh hình ảnh con mắt, ngôn ngữ kể chuyện của Pen-nắc trong sáng, nhiều câu ngắn, nhịp nhanh ở cảnh cứu em và chậm, hóm hỉnh ở cảnh tìm lạc đà. Những so sánh giàu màu sắc vừa gần với trí tưởng tượng trẻ thơ vừa đủ sức gợi suy ngẫm cho người lớn.

Mắt sói cho thấy một cách kể chuyện có thể mang ý nghĩa tự thân. Bằng việc để hai nhân vật hiểu nhau qua ánh nhìn, nhà văn nói với chúng ta rằng muốn yêu thương ai, kể cả một con thú trong chuồng, trước hết phải học cách nhìn thật sâu vào câu chuyện của họ. Đó là bài học giản dị mà bền lâu mà tác phẩm để lại cho mỗi bạn đọc.

Kết luận

Khi viết bài phân tích Mắt sói, em nên bám vào ba điểm chính: vẻ đẹp của Sói Lam qua cuộc giải cứu Ánh Vàng, vẻ đẹp của Phi Châu qua tình bạn với Hàng Xén và Báo, và vai trò của hình ảnh hai con mắt trong cách kể truyện lồng truyện. Dẫn chứng nên ngắn gọn, chọn đúng những câu thoại và chi tiết tiêu biểu.

Xem thêm:

• Soạn bài Mắt sói (Kết nối tri thức)
• Mục lục Ngữ văn 8 Kết nối tri thức