Thấu hiểu là hiểu sâu sắc, tường tận, hiểu tới tận bên trong chứ không dừng ở cái vẻ ngoài. Nói về người, thấu hiểu là nắm được cả suy nghĩ, cảm xúc lẫn hoàn cảnh khiến người ta hành xử như vậy. Còn sự thấu hiểu là danh từ chỉ trạng thái ấy, hay gặp trong đề nghị luận về tình thân, tình bạn.
| Nghĩa ngắn | Hiểu sâu sắc, tường tận; hiểu được lòng người, cảnh người |
| Loại từ | Động từ; “sự thấu hiểu” là cách danh từ hóa |
| Cấu tạo | Thấu (透: xuyên qua, suốt) + hiểu (biết rõ) |
| Gần nghĩa | Hiểu thấu, thấu tình, cảm thông, đồng cảm |
| Tiếng Anh | understand (deeply), understanding |
Thấu hiểu: chữ “thấu” là xuyên qua
Muốn hiểu từ này, nên nhìn vào chữ đứng trước. Thấu là âm Hán Việt của chữ 透. Thiều Chửu giảng nghĩa đầu tiên của nó là “suốt qua”, như ánh sáng đi xuyên qua một tấm kính; người hiểu một lẽ đến tận cùng thì gọi là thấu triệt. Tiếng Việt giữ nghĩa ấy trong rất nhiều chữ quen: thấu xương (lạnh thấm đến xương), thấu đáo (xét đến nơi đến chốn), thấu trời xanh, nhìn thấu.
Hiểu thì ai cũng biết: nắm được ý, biết được lẽ. Chữ 曉 trong Hán Việt vốn chỉ lúc trời rạng sáng, rồi mới có nghĩa biết rõ. Ghép hai chữ lại, ta có một hình ảnh khá đẹp: cái hiểu như tia sáng xuyên suốt, đi qua lớp vỏ bên ngoài để tới phần lõi. Hiểu thì có thể mới dừng ở mặt nổi. Thấu hiểu là đã đi qua mặt nổi ấy.
Thấu hiểu nghĩa là hiểu đến đâu?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, thấu hiểu là động từ, nghĩa là hiểu sâu và tường tận. Hai ví dụ đi kèm trong từ điển là “thấu hiểu lòng nhau” và “thấu hiểu tình cảnh của bạn”. Đáng để ý là cả hai ví dụ đều nói về con người. Trên thực tế, từ này cũng dùng được cho sự vật, sự việc, nhưng phần lớn câu nói đời thường xoay quanh lòng người.
- Hiểu một vấn đề: Phải thấu hiểu bản chất phép chia thì mới làm được bài nâng cao.
- Hiểu một con người: Đến khi làm mẹ, chị mới thấu hiểu những đêm mẹ mình thức trắng.
- Hiểu một hoàn cảnh: Thầy chủ nhiệm thấu hiểu chuyện nhà em nên không trách khi em đi học muộn.
Thấu hiểu người khác, vì thế, gồm ba lớp: biết người ấy nói gì, đoán được vì sao họ nói vậy, và cảm được điều họ không nói ra. Lớp thứ ba khó nhất. Nó cần đến việc lắng nghe bằng cả sự chú tâm, đâu phải chỉ để tai nghe tiếng.
Hiểu ai đến mức đoán trúng điều người ta định nói, định làm khi họ chưa để lộ, dân gian gọi là đi guốc trong bụng.
Đặt cạnh hiểu, cảm thông và đồng cảm
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hiểu | Nắm được ý, được lẽ; có thể mới ở mặt ngoài | Em hiểu đề bài rồi |
| Thấu hiểu | Hiểu tận gốc, cả nguyên nhân và tâm trạng | Thấu hiểu nỗi lo của bố |
| Cảm thông | Hiểu rồi thì thương, không nỡ trách | Cảm thông với bạn vì nhà bạn khó khăn |
| Đồng cảm | Cùng rung lên một cảm xúc với người khác | Đồng cảm với nỗi buồn của nhân vật |
Có thể hình dung đây là những nấc nối tiếp nhau. Phải hiểu đã, rồi hiểu cho thấu, rồi mới cảm thông hay đồng cảm được. Bài về chữ đồng cảm 同感 và nét khác với thấu cảm giải thích kĩ hơn ở nấc cuối. Trái nghĩa với thấu hiểu không phải là “không biết” mà là hiểu lầm, hiểu sai, hay phiến diện: nhìn một phía rồi kết luận cả con người.
Cũng nên phân biệt thấu hiểu với hiểu thấu. Hai cách nói gần như đồng nghĩa, nhưng “hiểu thấu” hay đứng trước một sự việc (“hiểu thấu nguyên nhân”), còn “thấu hiểu” tự nhiên hơn khi nói về lòng người.
Những chữ có thể đứng thay thấu hiểu trong câu, như hiểu thấu hay thông hiểu, và các cách nói ngược lại được xếp theo mức hiểu ở đồng nghĩa, trái nghĩa với thấu hiểu.
Viết đoạn nghị luận về sự thấu hiểu
Đề kiểu “Suy nghĩ về ý nghĩa của sự thấu hiểu người thân” hay “Làm thế nào để thấu hiểu người khác” xuất hiện khá nhiều ở THCS và THPT. Một khung ý gọn:
- Giải thích: thấu hiểu là hiểu đến tận suy nghĩ, cảm xúc, hoàn cảnh của người khác; khác với biết qua loa hay đoán mò.
- Biểu hiện: chịu nghe hết câu chuyện trước khi nói; hỏi “vì sao” thay vì vội trách; nhớ những điều nhỏ người thân bận lòng.
- Ý nghĩa: bớt những cãi vã do hiểu lầm; người được thấu hiểu thấy mình không cô độc; người biết thấu hiểu cũng bao dung hơn.
- Mở rộng: thấu hiểu chẳng đồng nghĩa với tán thành mọi điều; hiểu lý do của một việc sai vẫn có thể góp ý thẳng thắn. Phê phán thói vô tâm, chỉ nhìn bằng định kiến.
Một chi tiết dễ đưa vào bài: nhiều cuộc cãi nhau giữa cha mẹ và con cái kết thúc không phải khi ai đó thắng, mà khi một bên nói được câu “con hiểu vì sao bố lo”. Câu ấy chính là chữ thấu hiểu đặt vào đời thật.
Thấu hiểu trong lời nói hằng ngày
Sự thấu hiểu là gì?
Là danh từ chỉ trạng thái đã hiểu được người khác một cách sâu sắc: hiểu cả điều họ nghĩ, điều họ cảm và hoàn cảnh của họ. Trong văn nghị luận, “sự thấu hiểu” thường đi với “giữa người với người”, “trong gia đình”, “giữa bạn bè”.
Thấu hiểu người khác là gì?
Là đặt mình vào vị trí của người kia để nhìn sự việc từ phía họ, trước khi phán xét. Người thấu hiểu nghe lời nói, và để ý cả tới nét mặt, im lặng, những điều người kia ngại nói ra.
Thấu hiểu tiếng Anh là gì?
Động từ thường dịch là understand, kèm trạng từ để nhấn độ sâu như understand deeply hay fully understand. Danh từ “sự thấu hiểu” là understanding, ví dụ mutual understanding (sự thấu hiểu lẫn nhau).
Thấu hiểu và thấu cảm có giống nhau không?
Không hẳn. Thấu hiểu nghiêng về cái hiểu bằng cả lí trí lẫn tình cảm, còn thấu cảm nghiêng về việc cảm được cảm xúc của người khác như chính mình đang trải qua. Hai trạng thái thường đi cùng nhau nhưng có thể tách rời.