Hồi trống Cổ Thành là đoạn trích hồi 28 tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, nay là văn bản đọc trong Bài 6 sách Ngữ văn 10 tập hai Cánh diều và trước đó từng học trong sách Ngữ văn 10 chương trình cũ. Bài này tóm lại thông tin về tác giả, tác phẩm, bố cục, ý nghĩa nhan đề, giá trị nội dung và nghệ thuật của đoạn trích.
Nội dung văn bản Hồi trống Cổ Thành
Bản dịch của Phan Kế Bính (Bùi Kỷ hiệu đính) đã hết thời hạn bảo hộ. Dưới đây là phần lược thuật theo ba đoạn của văn bản trong sách, kèm những lời thoại quan trọng nhất.
- Đoạn 1: Trên đường sang Nhữ Nam, có Châu Thương theo hầu, Quan Công thấy một tòa thành trên núi; hỏi ra thì thổ dân cho biết đó là Cổ Thành, nơi một tướng tên Trương Phi đã đuổi quan huyện, chiếm thành, mộ quân. Quan Công mừng lắm, sai Tôn Càn vào báo tin. Trương Phi nghe xong, “chẳng nói năng gì, lập tức mặc áo giáp, vác mâu lên ngựa”, dẫn một nghìn quân ra cửa bắc.
- Đoạn 2: Thấy em, Quan Công tế ngựa ra đón, nhưng Trương Phi múa xà mâu đâm tới, mắng anh bỏ anh cả, hàng Tào Tháo. Quan Công hỏi: “Hiền đệ cớ sao như thế, hả quên nghĩa vườn đào ru?”. Hai phu nhân và Tôn Càn hết lời giải thích, Trương Phi vẫn không tin: “Trung thần thà chịu chết không chịu nhục. Có lẽ đâu đại trượng phu lại thờ hai chủ!”. Đúng lúc ấy quân Tào kéo đến. Trương Phi ra điều kiện: “Nếu mày quả có lòng thực, ta đánh ba hồi trống, mày phải chém được tên tướng ấy”. Tướng Tào là Sái Dương tới đòi bắt Quan Công để trả thù cho cháu là Tần Kỳ. Quan Công múa đao xông ra; trống chưa dứt một hồi, đầu Sái Dương đã rơi.
- Đoạn 3: tên lính cầm cờ kể lại đầu đuôi, hai phu nhân kể những gian nan Quan Công đã trải qua. Trương Phi “rỏ nước mắt khóc, thụp xuống lạy Vân Trường”.
Thông tin tác giả La Quán Trung
La Quán Trung (khoảng 1330 – khoảng 1400) tên là La Bản, hiệu Hồ Hải tản nhân. Phần lớn tài liệu ghi ông là người Thái Nguyên, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc), nhưng cũng có thuyết cho là người Tiền Đường, Lư Lăng hay Đông Nguyên. Năm sinh, năm mất của ông đều không xác định chắc chắn.
Ông sống vào buổi giao thời cuối Nguyên, đầu Minh, tính tình thích ngao du một mình. Sau khi nhà Minh thống nhất đất nước, ông dồn sức sưu tầm, biên soạn dã sử. La Quán Trung được coi là người đặt nền móng cho tiểu thuyết lịch sử chương hồi Trung Quốc.
Tác phẩm gắn với tên ông gồm Tam quốc diễn nghĩa, Tùy Đường lưỡng triều chí truyện, Tàn Đường Ngũ đại sử diễn nghĩa, Bình yêu truyện; ông còn được cho là có tham gia chỉnh lí Thủy hử. Trong số đó, Tam quốc diễn nghĩa nổi tiếng nhất và được xếp vào hàng tứ đại kì thư của văn học cổ điển Trung Quốc.
Thông tin tác phẩm Hồi trống Cổ Thành
Tam quốc diễn nghĩa và xuất xứ đoạn trích
- Tam quốc diễn nghĩa ra đời đầu đời Minh, dựa trên sử sách (như Tam quốc chí) và các truyện kể, kịch dân gian về thời Tam quốc. Lớp truyện kể ấy từng được gom thành Tam quốc chí bình thoại, một nhánh của thoại bản kể chuyện lịch sử.
- Tác phẩm kể cuộc phân tranh gần một trăm năm giữa ba tập đoàn Ngụy (Tào Tháo), Thục (Lưu Bị), Ngô (Tôn Quyền) vào thế kỉ II – III. Bản lưu hành hiện nay gồm 120 hồi, do Mao Tôn Cương nhuận sắc đời Thanh.
- Đoạn trích Hồi trống Cổ Thành thuộc hồi 28. Nhan đề đoạn trích do người biên soạn sách đặt.
Hoàn cảnh trước đoạn trích
Thua trận ở Từ Châu, Lưu Bị, Quan Công và Trương Phi mỗi người một ngả. Quan Công phải tạm ở với Tào Tháo để giữ an toàn cho hai chị dâu (vợ Lưu Bị), được Tào trọng đãi. Khi biết Lưu Bị đang ở chỗ Viên Thiệu, ông gửi trả ấn, vàng, đưa hai chị dâu ra đi, qua năm cửa ải và chém sáu tướng ngăn đường; trên đường, Châu Thương xin theo. Trương Phi không biết những chuyện này, chỉ nghe tin anh đã theo Tào.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: tiểu thuyết chương hồi (tiểu thuyết lịch sử).
- Phương thức biểu đạt: tự sự, kết hợp miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể giấu mình, chủ yếu để nhân vật tự bộc lộ qua hành động và lời thoại.
Bố cục Hồi trống Cổ Thành có mấy phần?
Đoạn trích gồm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “tất phải đem theo quân mã chứ!”): mâu thuẫn giữa Trương Phi và Quan Công.
- Phần 2 (còn lại): quân Tào kéo đến, Quan Công chém Sái Dương, hiểu lầm được giải, anh em đoàn tụ.
Nếu theo cách đánh số trong sách, văn bản có 3 đoạn: Quan Công đến Cổ Thành; xung đột và hồi trống; Trương Phi hiểu ra và lạy anh.
Ý nghĩa nhan đề Hồi trống Cổ Thành
Nhan đề lấy chi tiết “ba hồi trống” làm trung tâm. Hồi trống là lời thách thức của Trương Phi, là cách Quan Công giải oan cho mình, và cuối cùng là tiếng trống mừng anh em đoàn tụ. Cổ Thành là nơi diễn ra cuộc gặp, cũng là nơi ba anh em vườn đào sắp hội ngộ.
Giá trị nội dung
- Đề cao tấm lòng trung nghĩa của Quan Công và tính cách cương trực, ghét phản bội của Trương Phi.
- Đặt ra câu hỏi về lòng trung và sự phản bội; lòng trung phải thể hiện bằng việc làm.
- Ngợi ca tình nghĩa anh em vườn đào, đề cao chữ tín, chữ nghĩa theo quan niệm đạo đức phương Đông.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng xung đột kịch tính, có thắt nút (hiểu lầm), cao trào (quân Tào kéo đến) và mở nút (chém Sái Dương).
- Khắc họa nhân vật bằng hành động và lời thoại, đặt hai tính cách đối lập cạnh nhau.
- Lời văn ngắn gọn, nhịp nhanh, đặc biệt ở cảnh chém Sái Dương; chất hài hước nhẹ ở tính nóng nảy của Trương Phi.
- Chi tiết hồi trống giàu ý nghĩa, trở thành biểu tượng của cả đoạn trích.
Sơ đồ tư duy Hồi trống Cổ Thành
Sơ đồ dưới đây tóm tắt sáu nhóm kiến thức chính về đoạn trích.
Tóm tắt Hồi trống Cổ Thành
Mẫu 1 – Tóm tắt Hồi trống Cổ Thành ngắn nhất
Quan Công đưa hai chị dâu đến Cổ Thành tìm Trương Phi, nhưng Trương Phi tưởng anh đã hàng Tào nên đòi giết. Khi quân Tào kéo tới, Trương Phi bắt anh phải chém tướng giặc trong ba hồi trống. Quan Công chém Sái Dương chưa hết một hồi; hiểu ra sự thật, Trương Phi khóc lạy anh.
Mẫu 2 – Tóm tắt Hồi trống Cổ Thành đầy đủ
Trên đường sang Nhữ Nam tìm Lưu Bị, Quan Công nghe tin Trương Phi đang giữ Cổ Thành, liền sai Tôn Càn vào báo để em ra đón hai chị dâu. Trương Phi nghe tin, không nói gì, khoác giáp cầm mâu, kéo quân ra cửa thành, gặp anh liền xông vào đâm, mắng anh bỏ anh cả, hàng Tào để lấy tước. Quan Công né tránh, nhờ hai phu nhân giải thích; Cam phu nhân, My phu nhân và Tôn Càn đều nói giúp, nhưng Trương Phi cho rằng mọi người bị lừa. Vừa lúc đó, một toán quân mang cờ Tào kéo đến, Trương Phi càng tin anh đến để bắt mình. Quan Công xin chém tướng Tào để tỏ lòng; Trương Phi bằng lòng với điều kiện phải chém được trong ba hồi trống. Tướng Tào là Sái Dương đến đòi trả thù cho cháu là Tần Kỳ. Quan Công không nói một lời, múa đao xông lên; trống chưa dứt một hồi, Sái Dương đã bị chém. Nghe tên lính bị bắt và hai chị dâu kể lại mọi việc, Trương Phi rơi nước mắt, quỳ lạy anh.
Lời kết
Nắm chắc bối cảnh trước đoạn trích, bố cục, ý nghĩa của hồi trống và tính cách hai nhân vật là đủ để các em làm các câu hỏi đọc hiểu cũng như bài phân tích về Hồi trống Cổ Thành. Đây cũng là ngữ liệu tốt để luyện cách nhận diện đặc điểm tiểu thuyết chương hồi.
Khi chuẩn bị bài kiểm tra cuối kì, em nên đọc bài ôn tập học kì II Ngữ văn 10 Cánh diều sau khi soạn xong các văn bản.
Xem thêm: