Hội ngộ là gặp nhau, nhất là những người thân thiết gặp lại sau một thời gian dài xa cách. Từ này mang màu văn chương, đọc lên thấy ấm và hơi trang trọng. Trong đời thường, nghĩa của hội ngộ gần nhất với “gặp lại”: buổi họp lớp, cuộc gặp của đồng đội cũ, ngày người đi xa trở về.
| Nghĩa ngắn | Gặp nhau, gặp lại nhau, thường giữa những người gắn bó |
| Gốc từ | Hán Việt 會晤: hội (họp, gặp) + ngộ (gặp mặt) |
| Loại từ | Động từ; hay dùng như danh từ: cuộc hội ngộ, buổi hội ngộ |
| Sắc thái | Văn chương, trang trọng, gợi niềm vui sau xa cách |
Hội ngộ: hai chữ gặp chồng lên nhau
Cả hai chữ trong từ này đều có nghĩa là gặp. Chữ hội (會) theo Thiều Chửu trước hết là họp, sau là gặp, như trong hội nghị, hội minh (gặp nhau cùng thề). Chữ ngộ (晤) thì hẹp hơn: gặp mặt, đối diện nhau. Từ ngộ diện nghĩa là gặp mặt cũng dùng chữ này.
Ghép hai chữ cùng nghĩa, người xưa không lặp ý cho thừa. Chữ trước gợi sự tụ lại, chữ sau nhấn vào lúc hai người đứng trước mặt nhau. Một cuộc hội ngộ vì thế không phải gọi điện hay nhắn tin cho nhau, mà là thấy được mặt người kia.
Âm “ngộ” trong tiếng Việt thuộc về nhiều chữ Hán khác nhau, nên đừng đoán nghĩa theo âm. Ngộ trong tao ngộ, kì ngộ (遇) cũng là gặp, nhưng là gặp tình cờ, gặp phải. Ngộ trong giác ngộ (悟) là hiểu ra. Còn ngộ trong ngộ nhận (誤) lại là lầm. Bốn chữ, một âm, bốn nét nghĩa.
Không hẹn mà gặp, hay hẹn mãi mới gặp?
Mục từ trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi hội ngộ là động từ, dùng trong văn chương, chỉ việc gặp nhau, thường không có hẹn trước, giữa những người thân thiết. Wiktionary tiếng Việt cũng giảng gọn là những người tri kỷ gặp gỡ nhau.
Điều thú vị là cách dùng bây giờ đã dịch đi một chút. Ngày nay “buổi hội ngộ” thường được lên lịch cả tháng trời, có băng rôn, có danh sách khách mời. Cái giữ nguyên là phần tình cảm: người ta chỉ nói hội ngộ khi giữa những người gặp nhau có một quãng xa cách và một mối gắn bó. Còn chuyện có hẹn hay không thì không còn quan trọng nữa.
- Họp lớp: Ba mươi năm sau ngày ra trường, lớp 12A mới có dịp hội ngộ đông đủ.
- Trên sân khấu: Đêm nhạc là cuộc hội ngộ của ba ca sĩ từng chung một nhóm nhạc.
- Tình cờ: Hai người bạn thời nhập ngũ bất ngờ hội ngộ ở một bến xe miền Tây.
- Lời chúc: Chúc nhau đi bình an, hẹn ngày hội ngộ.
Hai người lạ lần đầu gặp nhau thì nói “gặp gỡ”, “làm quen” sẽ tự nhiên hơn. Dùng hội ngộ cho cuộc gặp đầu tiên nghe như hai người đã thân nhau từ kiếp trước, chỉ hợp khi muốn đùa hoặc viết văn.
Duyên hội ngộ trong Truyện Kiều
Người đọc Truyện Kiều gặp từ này ở đoạn Kiều quyết bán mình chuộc cha. Nàng đặt lên hai đĩa cân mối tình với Kim Trọng và công ơn sinh thành:
Duyên hội ngộ, đức cù lao,
Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn?
“Duyên hội ngộ” ở đây là mối duyên gặp gỡ đã đưa hai người đến với nhau; “đức cù lao” là công khó nhọc của cha mẹ nuôi con. Câu hỏi để lửng, nhưng câu thơ ngay sau đó đã trả lời: Kiều chọn chữ hiếu. Nhờ hai câu này, chữ hội ngộ trong tiếng Việt cứ mang theo một chút gì đó của số phận, của duyên phận.
Gặp gỡ, tái ngộ, đoàn tụ: gần mà không trùng
| Từ | Nhấn vào đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hội ngộ | Gặp lại nhau sau xa cách, giữa người thân thiết; sắc thái trang trọng | Buổi hội ngộ cựu học sinh |
| Tái ngộ | Gặp lại thêm lần nữa (tái = lại); hay dùng trong lời chào, lời hẹn | Hẹn tái ngộ khán giả vào mùa sau |
| Gặp gỡ | Gặp nhau nói chung, trung tính | Gặp gỡ đối tác |
| Đoàn tụ | Sum họp lại một chỗ, thường là gia đình | Gia đình đoàn tụ ngày Tết |
| Chia ly, biệt ly | Xa nhau, rời nhau (trái nghĩa) | Phút chia ly ở sân ga |
Tái ngộ và hội ngộ hay được dùng thay nhau, nhưng tái ngộ thiên về lời hứa (“hẹn tái ngộ”), còn hội ngộ thiên về chính cuộc gặp đang diễn ra. Người xưa còn có tương phùng, cách người xưa nói chuyện gặp lại, nghe cổ kính hơn cả hai. Ở chiều ngược lại là hai nghĩa của chữ chia tay, cặp đôi quen thuộc của hội ngộ trong thơ ca và lời bài hát.
Một lỗi nhỏ đáng để ý: “cuộc hội ngộ gặp lại” là lặp ý, vì hội ngộ đã chứa sẵn nghĩa gặp. Viết “cuộc hội ngộ sau hai mươi năm” là đủ.
Hội ngộ trên thiệp mời, băng rôn và trong lời chúc
Hội ngộ tiếng Anh là gì?
Khi nói về buổi gặp lại của bạn cũ, người thân, tiếng Anh dùng reunion (class reunion là buổi họp lớp). Động từ thì có thể nói reunite hoặc đơn giản là meet again.
Hội ngộ và tái ngộ khác nhau thế nào?
Tái ngộ nhấn vào chữ “lại”: gặp lại thêm một lần. Hội ngộ nhấn vào việc những người gắn bó được gặp nhau sau xa cách. Trong lời hẹn, “hẹn ngày tái ngộ” và “hẹn ngày hội ngộ” đều dùng được.
Gặp người lạ lần đầu có gọi là hội ngộ được không?
Thường là không. Hội ngộ dành cho người đã quen, đã thân. Với người mới gặp, dùng “gặp gỡ”, “làm quen” hoặc “tình cờ gặp” sẽ đúng sắc thái hơn.
Đặt tên chương trình họp lớp là “Hội ngộ” có ổn không?
Rất ổn, và đây là cách dùng phổ biến nhất hiện nay. Có thể thêm mốc thời gian cho rõ, như “Hội ngộ 20 năm” hay “Ngày hội ngộ khóa 2006”.