Hiệu đính là xem xét, đối chiếu rồi sửa lại một văn bản cho đúng: đúng với bản gốc, đúng chính tả, đúng thuật ngữ, đúng số liệu. Chữ này hay gặp nhất ở dòng “Người dịch… – Hiệu đính…” trên bìa sách dịch. Người làm việc ấy gọi là người hiệu đính hay hiệu đính viên, tương đương với proofreader hoặc reviser trong tiếng Anh.
| Nghĩa ngắn | Đối chiếu và chữa lại văn bản cho đúng |
| Gốc từ | Hán Việt 校訂: hiệu (so, tra xét) + đính (sửa cho đúng) |
| Loại từ | Động từ |
| Đồng nghĩa | Hiệu chính (từ cũ) |
| Hay đi với | bản dịch, bản thảo, tài liệu, thông tin đăng ký |
Hiệu đính là làm việc gì?
Từ điển định nghĩa hiệu đính bằng ba động tác nối nhau: xem xét, đối chiếu, chữa lại. Ví dụ kèm theo là hiệu đính lại các bản dịch. Động tác giữa là quan trọng nhất. Đọc một mình bản tiếng Việt rồi sửa câu cho trơn thì mới là sửa văn; hiệu đính đòi phải đặt bên cạnh một cái chuẩn để so: bản gốc tiếng nước ngoài, bản chép tay cổ, bảng thuật ngữ, hay giấy tờ gốc.
Với một cuốn sách dịch, người hiệu đính thường làm mấy việc:
- So từng đoạn dịch với nguyên bản xem có sót câu, hiểu sai ý hay không.
- Thống nhất cách dịch một thuật ngữ, một tên riêng từ đầu đến cuối sách.
- Bắt lỗi chính tả, lỗi đánh máy, số trang, chú thích.
- Ghi chú những chỗ còn nghi để người dịch quyết định.
Ngoài nghề sách, từ này còn có mặt trong thủ tục hành chính. Doanh nghiệp phát hiện thông tin trên giấy chứng nhận đăng ký bị ghi sai so với hồ sơ đã nộp thì làm thủ tục hiệu đính thông tin đăng ký doanh nghiệp, tức là xin sửa lại cho khớp. Ý vẫn vậy: có một bản chuẩn, và bản đang lưu hành phải được chữa cho khớp với nó.
Hiệu đính, biên tập, đính chính, soát lỗi
| Từ | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hiệu đính | Đối chiếu với một bản chuẩn rồi sửa cho đúng | Hiệu đính bản dịch theo nguyên bản tiếng Pháp |
| Biên tập | Đọc, sửa, sắp xếp nội dung để đủ điều kiện xuất bản; có thể đổi bố cục, cắt đoạn | Biên tập viên đề nghị bỏ chương cuối |
| Soát lỗi, sửa bông | Đọc bản in thử, bắt lỗi chữ và trình bày | Soát lỗi bản in trước khi chuyển nhà in |
| Đính chính | Công bố sửa một chỗ sai đã in, đã đăng | Tờ báo đính chính tên nhân vật bị viết sai |
| Hiệu chỉnh | Điều chỉnh cho chính xác, hay dùng với máy móc, số liệu | Hiệu chỉnh cân điện tử |
Hai chữ dễ lẫn nhất là hiệu đính và hiệu chỉnh. Hiệu đính gần như chỉ dùng với văn bản. Hiệu chỉnh rộng hơn, dùng cho cả máy đo, ống kính, bản vẽ. Không ai nói “hiệu đính chiếc cân”. Còn đính chính là việc làm sau khi lỗi đã ra đến người đọc; hiệu đính là để lỗi không ra được đến đó.
Những lỗi gõ phím lặt vặt mà người hiệu đính phải nhặt mỗi ngày, dân mạng có tên riêng, xem ở bài lỗi gõ phím nhỏ trong tin nhắn và bài viết.
Vì sao đọc là hiệu mà không là giáo?
Chữ 校 có mấy âm đọc. Thiều Chửu ghi âm giáo cho nghĩa tra xét, so lại sách vở (như giáo khám, khảo xét lại), và âm hiệu cho nghĩa trường học (như học hiệu, rồi hiệu trưởng). Vì thế có từ điển Hán Việt ghi 校訂 là “giáo đính”. Tiếng Việt thì quen đọc theo âm hiệu, nên ta nói hiệu đính, hiệu chính. Thế nên hiệu đính và hiệu trưởng mang chung một mặt chữ dù nghĩa chẳng dính gì nhau.
Chữ đính (訂) nghĩa gốc là hai bên bàn kỹ rồi định với nhau, như đính ước, đính hôn. Từ đó có nghĩa sửa cho đúng: đính chính, tu đính, khảo đính. Trang đầu nhiều sách báo, tài liệu được in ra ghi tên người hiệu đính ngay dưới tên người dịch, để người đọc biết văn bản đã qua tay người so lại.
Một chi tiết nhỏ nên nhớ: đừng viết “hiệu đín” hay “hiệu đỉnh”. Chữ này mang dấu sắc và có “nh” ở cuối, giống hệt chữ đính trong đính hôn.
Hiệu đính trên bìa sách, trong giấy tờ doanh nghiệp
Hiệu đính bản dịch là gì?
Là việc một người thứ hai đọc bản dịch song song với nguyên bản, sửa chỗ dịch sai, dịch sót và thống nhất thuật ngữ. Người hiệu đính thường giỏi cả hai thứ tiếng và hiểu chuyên ngành của cuốn sách.
Hiệu đính viên làm nghề gì?
Họ làm ở nhà xuất bản, tòa soạn, công ty dịch thuật hoặc nhận việc tự do. Công việc chính là đọc soát và chữa văn bản trước khi phát hành; khác biên tập viên ở chỗ ít khi thay đổi nội dung hay bố cục.
Hiệu đính tiếng Anh là gì?
Với bản dịch, tiếng Anh hay dùng revise hoặc edit; với việc đọc soát lỗi bản in, dùng proofread. Người hiệu đính là reviser hoặc proofreader tùy phạm vi công việc.
Hiệu đính thông tin doanh nghiệp là gì?
Là thủ tục đề nghị cơ quan đăng ký kinh doanh sửa lại thông tin bị ghi sai trên giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp so với hồ sơ đã nộp. Việc này khác với đăng ký thay đổi, vì thông tin thật không đổi, chỉ chữa phần ghi nhầm.