Chuyên nghiệp là chuyên làm một nghề, lấy nghề đó làm việc chính và có đủ hiểu biết, kỹ năng của người trong nghề; nghĩa này đối lập với nghiệp dư. Khi khen ai “làm việc rất chuyên nghiệp”, người ta còn muốn nói đến tác phong: đúng hẹn, bài bản, có trách nhiệm với sản phẩm của mình. Vì thế chuyên nghiệp nghĩa là gì còn tùy câu nói đang khen nghề hay khen cách làm.
| Nghĩa ngắn | Làm một nghề như việc chính, có chuyên môn; trái với nghiệp dư |
| Gốc từ | Hán Việt 專業: chuyên (dồn vào một việc) + nghiệp (nghề, công việc) |
| Loại từ | Tính từ; “tính chuyên nghiệp”, “sự chuyên nghiệp” là cách danh từ hóa |
| Tiếng Anh | professional (thân mật: pro) |
Chuyên nghiệp: làm nghề hay làm cho ra nghề?
Từ điển tiếng Việt xếp chuyên nghiệp là tính từ, nghĩa gốc là chuyên về một nghề, đặt đối lập với nghiệp dư. Ví dụ quen thuộc: ca sĩ chuyên nghiệp là người lấy ca hát làm nghề, còn người hát hay ở xóm nhưng làm nghề khác thì là ca sĩ nghiệp dư. Ở nét này, chữ chuyên nghiệp nói về vị trí của nghề trong đời một người, chưa nói gì đến chuyện giỏi hay dở.
Nét thứ hai: thứ gì đó dành cho người làm nghề. Một chiếc máy ảnh chuyên nghiệp, một sân khấu chuyên nghiệp, một giải bóng đá chuyên nghiệp đều mang nghĩa này. Ngày trước còn có tên gọi trường trung học chuyên nghiệp, nơi đào tạo người đi làm một nghề cụ thể.
Nét thứ ba là nét được dùng nhiều nhất trên mạng và ở chỗ làm: làm việc theo đúng chuẩn của người trong nghề. “Bên giao hàng này chuyên nghiệp ghê, gói kỹ, gọi trước khi tới” là khen tác phong, không ai hỏi người giao hàng có học trường nghề hay không. Ngược lại, “thiếu chuyên nghiệp” là lời chê nhẹ nhàng mà khá nặng: trễ hẹn, làm qua loa, đổ lỗi.
專業: chữ chuyên và chữ nghiệp
Chữ chuyên (專) có nghĩa là dồn vào một việc, không chia ra nhiều ngả. Nó có mặt trong chuyên môn, chuyên gia, chuyên cần, chuyên tâm. Chữ nghiệp (業) là nghề, là việc mình làm để sống hoặc để lại cho đời, như trong nghề nghiệp, sự nghiệp, tốt nghiệp, nông nghiệp.
Ghép lại, chuyên nghiệp là lấy một nghề làm chỗ dồn sức. Từ điển Hán Việt giảng 專業 là chuyên theo một nghề nhất định, hoặc chuyên học một môn. Từ đó suy ra vì sao “tính chuyên nghiệp” lại gắn với sự cẩn thận: người đã dồn đời mình vào một nghề thì có lý do để làm nghề ấy cho tử tế. Cùng chữ nghiệp mà nghĩa ngược lại là nghiệp dư (業餘), “phần thừa ra ngoài nghề”, tức làm vào lúc rảnh; bài chữ nghiệp dư 業餘 và hai sắc thái của nó giải thích kỹ hơn.
Chuyên nghiệp khác chuyên môn, nghiệp dư, tài tử chỗ nào?
| Từ | Trọng tâm nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chuyên nghiệp | Lấy nghề làm việc chính; hoặc làm đúng chuẩn người trong nghề | Đội bóng chuyên nghiệp; cách tiếp khách rất chuyên nghiệp |
| Chuyên môn | Vốn kiến thức, kỹ năng riêng của một ngành | Trình độ chuyên môn; giỏi chuyên môn |
| Nghiệp dư | Làm ngoài giờ, không lấy làm nghề; đôi khi hàm ý non tay | Câu lạc bộ kịch nghiệp dư; xử lý nghiệp dư quá |
| Tài tử | Chơi vì thích, không ràng buộc; cũng có thể chê làm tùy hứng | Đờn ca tài tử; làm ăn kiểu tài tử |
| Nhà nghề | Khẩu ngữ, gần nghĩa chuyên nghiệp | Tay thợ nhà nghề |
Hai từ hay bị dùng lẫn nhất là chuyên nghiệp và chuyên môn. Chuyên môn là cái người ta có trong đầu, trong tay; chuyên nghiệp là cách người ta mang cái đó ra làm việc. Một kỹ sư rất giỏi chuyên môn vẫn có thể bị chê thiếu chuyên nghiệp nếu nộp bản vẽ trễ ba tuần. Muốn rõ hơn về vế thứ nhất, xem bài nghĩa của trình độ chuyên môn trong hồ sơ.
Trong tiếng lóng game và mạng xã hội, “pro” là cách gọi tắt người chơi giỏi, đối lập với tay mới vào nghề. Chữ này vui tai nhưng chỉ hợp lời nói thân mật; viết đơn, viết văn thì dùng chuyên nghiệp hoặc thành thạo.
Tác phong chuyên nghiệp của một học sinh trông ra sao?
Đề nghị luận hay chọn cụm “tác phong chuyên nghiệp” vì nó gần với tuổi đi học hơn ta tưởng. Có thể triển khai ba ý:
- Chuyên nghiệp bắt đầu từ việc giữ lời: nộp bài đúng hạn, đến buổi họp nhóm đúng giờ, nhận phần việc nào làm cho xong phần ấy.
- Chuyên nghiệp là làm có quy trình chứ không làm theo cảm hứng: đọc kỹ đề, lập dàn ý, soát lỗi trước khi nộp.
- Chuyên nghiệp không đồng nghĩa với lạnh lùng. Một người phục vụ chuyên nghiệp vẫn cười, vẫn hỏi han; điều họ giữ là sự tôn trọng và chuẩn mực của nghề.
Mỗi nghề còn có thêm những quy tắc về cách cư xử đúng sai riêng, đọc thêm ở bài những điều nghề y, nghề giáo tự buộc mình phải giữ. Một câu dùng từ đúng chỗ để khép lại: Cô ấy hát nghiệp dư nhưng tập luyện còn chuyên nghiệp hơn nhiều người đi hát kiếm sống.
Chữ chuyên nghiệp trong lời khen, lời chê
Tính chuyên nghiệp là gì?
Là phẩm chất của người làm việc theo chuẩn của nghề: thành thạo việc, đúng hẹn, giữ chữ tín và chịu trách nhiệm về kết quả. Cụm này hay xuất hiện trong tin tuyển dụng và bảng đánh giá nhân viên.
Thiếu chuyên nghiệp nghĩa là gì?
Là làm việc không ra dáng người trong nghề: trễ hẹn, làm ẩu, nói năng tùy tiện với khách hay đổ lỗi cho người khác. Đây là lời chê lịch sự nhưng ai làm nghề cũng thấy khá nặng.
Chuyên nghiệp tiếng Anh là gì?
Thường dịch là professional; danh từ là professionalism (tính chuyên nghiệp). Người trẻ hay nói tắt “pro” để khen ai đó giỏi.
Chuyên nghiệp có phải là giỏi không?
Không hẳn. Nghĩa gốc chỉ nói người đó làm nghề ấy là chính. Một cầu thủ chuyên nghiệp đá dở vẫn là cầu thủ chuyên nghiệp; còn một người chơi nghiệp dư có thể giỏi hơn nhiều người sống bằng nghề.