Sĩ tử là từ Hán Việt chỉ học trò đi thi. Thời phong kiến, sĩ tử là những người theo nghiệp chữ Nho lều chõng lên trường thi Hương, thi Hội. Bây giờ báo chí vẫn dùng chữ này để gọi các bạn học sinh đang bước vào kì thi lớn, như thi vào lớp 10 hay thi tốt nghiệp THPT. Hỏi sĩ tử nghĩa là gì, cách hiểu gọn nhất vẫn là “người đi thi”.
| Nghĩa ngắn | Học trò đi thi; thí sinh của một kì thi quan trọng |
| Gốc từ | Hán Việt: 士 (sĩ: học trò) + 子 (tử: người) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Hơi trang trọng, gợi không khí thi cử ngày xưa |
Sĩ tử ghép từ hai chữ nào?
Chữ sĩ (士) xưa dùng để gọi người đi học, người có chữ nghĩa. Trong lối chia xã hội “sĩ, nông, công, thương”, tầng lớp sĩ đứng đầu, tức là người theo đường học hành, khoa cử. Chữ này còn nằm trong nho sĩ, kẻ sĩ, văn sĩ.
Chữ tử (子) nghĩa gốc là “con”, nhưng khi đứng sau một yếu tố khác, nó thường có nghĩa “người”. Sách Ngữ văn 8, khi giải nghĩa yếu tố Hán Việt trong bài thơ của Tú Xương, cũng ghi tử là một người, một thành phần. Cùng kiểu cấu tạo ấy có thám tử (người dò xét), sĩ tử (người đi học, đi thi).
Ghép lại, sĩ tử là người học trò, mà thường là học trò đang ứng thi. Từ điển Hồ Ngọc Đức (trên Wiktionary tiếng Việt) giảng gọn là “học sinh đi thi”. Lưu ý: tử ở đây không phải chữ 死 nghĩa là chết. Nhầm hai chữ này thì sẽ hiểu sai hẳn.
Lều chõng đi thi: sĩ tử trong khoa cử ngày trước
Thời nhà Nguyễn, thi Hương tổ chức ở các trường thi địa phương, vài năm mới mở một khoa. Sĩ tử từ các làng mang theo lều, chõng, ống quyển, lọ mực, đồ ăn, đi bộ có khi cả mấy ngày đường để dự thi. Đỗ thi Hương rồi mới được lên kinh thi Hội, thi Đình.
Hình ảnh ấy được Trần Tế Xương ghi lại trong bài thơ học sinh lớp 8 được học, tên là Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu (còn gọi Vịnh khoa thi Hương):
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm oẹ quan trường miệng thét loa.
Hai câu đối nhau: một bên là người đi thi luộm thuộm, một bên là quan coi thi to tiếng. Chỉ bằng chữ “lôi thôi” đặt lên đầu câu, nhà thơ đã cho thấy kì thi cuối thời khoa cử nhốn nháo ra sao. Phần chú thích và cách hiểu từng câu có trong bài tìm hiểu tác phẩm Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu.
Thí sinh, nho sinh, tử sĩ: đặt cạnh nhau cho khỏi lẫn
| Từ | Nghĩa | So với sĩ tử |
|---|---|---|
| Thí sinh | Người dự thi | Gần nghĩa nhất, trung tính, dùng trong văn bản hành chính |
| Nho sinh | Học trò theo đạo Nho | Nhấn vào việc học chữ Nho, không nhất thiết đang đi thi |
| Học trò | Người đang theo học thầy | Nghĩa rộng hơn, không gắn với thi cử |
| Tử sĩ | Người lính đã hi sinh | Đảo chữ, nghĩa khác hẳn, không dùng thay được |
Sĩ tử không có một từ trái nghĩa đúng nghĩa. Nếu cần một vế đối lập, người ta thường đặt sĩ tử cạnh giám khảo hay quan trường, tức người chấm và coi thi. Về cách viết, dạng chuẩn trong sách giáo khoa là sĩ tử, với chữ i; “sỹ tử” cũng thỉnh thoảng gặp trên báo nhưng không phải cách viết được sách giáo khoa dùng.
Chữ cũ trong mùa thi mới
Khoa cử chữ Nho chấm dứt từ đầu thế kỷ XX, nhưng chữ sĩ tử vẫn sống. Cứ đến tháng Năm, tháng Sáu, mặt báo lại đầy những dòng như “sĩ tử bước vào môn thi đầu tiên”, “sĩ tử đến Văn Miếu xin chữ trước ngày thi”. Dùng chữ cũ cho kì thi mới mang theo một chút trân trọng: người đi thi được nhìn như người đang theo đuổi việc học, chứ không chỉ là một số báo danh.
Vài câu dùng thường gặp:
- Trên bản tin: “Hơn một triệu sĩ tử cả nước làm bài thi môn Ngữ văn sáng nay.”
- Lời động viên: “Chúc các sĩ tử giữ sức khỏe, bình tĩnh đọc kĩ đề.”
- Trong nhóm lớp: “Còn đúng ba tuần nữa là thành sĩ tử chính hiệu rồi.”
- Trong văn kể chuyện xưa: “Các sĩ tử dựng lều kín cả bãi đất trước trường thi.”
Mùa thi cũng là mùa nhiều bạn trẻ gặp sức ép học hành từ bên trong lẫn bên ngoài. Gọi mình là sĩ tử cho vui cũng được, miễn là nhớ chăm ăn, chăm ngủ như chăm ôn bài.
Mùa thi nào cũng có người buông câu học tài thi phận khi điểm số không như sức học; ý nghĩa câu học tài thi phận, chữ phận trong đó và chuyện câu này đúng hay sai được bàn kĩ.
Chữ “sĩ tử” qua vài thắc mắc
Sĩ tử nghĩa là gì trong thi cử bây giờ?
Bây giờ, sĩ tử được hiểu là thí sinh của một kì thi quan trọng, hay gặp nhất là thi vào lớp 10 và thi tốt nghiệp THPT. Từ này hay xuất hiện trên báo và trong lời chúc mùa thi.
Sĩ tử là danh từ hay tính từ?
Sĩ tử là danh từ, chỉ người. Vì vậy có thể nói “các sĩ tử”, “một sĩ tử”, nhưng không nói “rất sĩ tử”.
Viết sĩ tử hay sỹ tử?
Sách giáo khoa và từ điển phổ thông viết sĩ tử. Dạng “sỹ tử” xuất hiện rải rác trên mạng; khi làm bài văn nên viết theo dạng có chữ i.
Học sinh lớp 12 có được gọi là sĩ tử không?
Có, khi các bạn chuẩn bị hoặc đang dự thi. Ngoài mùa thi, gọi là học sinh lớp 12 thì tự nhiên hơn, vì chữ sĩ tử luôn gợi tới việc ứng thi.