Phóng sự là gì? Đặc điểm thể loại, tác phẩm tiêu biểu và bài tập

Phóng sự là thể loại nằm giữa báo chí và văn học, ghi lại những sự việc, con người có thật đang được xã hội quan tâm, sau khi người viết đã tự đi tìm hiểu, điều tra, phỏng vấn tại chỗ. Trong nhà trường, phóng sự được học như một tiểu loại của kí. Trên truyền hình, cụm “phóng sự” còn chỉ những đoạn phim ngắn dựng từ hiện trường.

Khái niệm	Thể kí ghi chép sự việc có thật, mang tính thời sự, dựa trên điều tra thực tế
Thuộc	Loại hình kí; đồng thời là một thể loại báo chí
Dấu hiệu nhận biết	Người viết có mặt tại chỗ, nhiều chi tiết kiểm chứng được, đề tài nóng, giọng điệu phơi bày
Tiếng nước ngoài	reportage (Pháp, Anh)
Học ở	Ngữ văn 12, bài “Sự thật trong tác phẩm kí” (Kết nối tri thức)

Phóng sự: đi tận nơi rồi mới viết

Nếu bản tin chỉ báo rằng một việc đã xảy ra, thì phóng sự đưa người đọc tới tận nơi để nhìn. Từ điển tiếng Việt xem đây là thể văn dành riêng cho chuyện có thật đang nóng trong xã hội, và xếp kí sự vào hàng gần nghĩa. Sách Ngữ văn 12 bộ Kết nối tri thức, ở phần tri thức của bài học về kí, nói rõ hơn: phóng sự gắn với sự phát triển của báo chí hiện đại, người viết phải kiểm chứng thông tin bằng điều tra, phỏng vấn, ghi chép tại chỗ, và được phép dùng hư cấu ở mức độ nhất định để câu chuyện hấp dẫn hơn.

Chữ “ở mức độ nhất định” rất quan trọng. Một thiên phóng sự có thể sắp xếp lại cảnh, có thể đặt tên tạm cho một nhân vật để giữ bí mật, nhưng không được bịa ra cái sự thật mà nó muốn phơi bày. Nếu bịa cả cốt lõi, tác phẩm đã trượt sang truyện.

Theo phương tiện, người làm báo chia phóng sự thành phóng sự viết, phóng sự ảnh, phóng sự truyền hình và phóng sự phát thanh. Bài này bàn chủ yếu phóng sự viết, vì đó là dạng có mặt trong sách văn. Thể loại lớn chứa nó được giải thích ở bài thể kí và các tiểu loại của nó.

Từ Tôi kéo xe đến Việc làng

Ở Việt Nam, phóng sự lớn lên cùng báo chí quốc ngữ những năm 1930. Thiên Tôi kéo xe của Tam Lang (Vũ Đình Chí), ra đời đầu những năm 1930, thường được nhắc như tác phẩm mở đường: người viết kể lại những ngày chính mình làm phu kéo xe ở Hà Nội, đứng ở vị trí người trong cuộc mà quan sát tầng lớp lao động nghèo của thành phố. Cách “nhập vai” ấy trở thành dấu hiệu của cả thể loại.

Tiếp đó là Vũ Trọng Phụng, người được giới viết báo thời ấy gọi là “vua phóng sự đất Bắc”. Những thiên như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô lật mặt trái của thành thị: sòng bạc bịp, những cuộc hôn nhân vì tiền, thân phận người ở. Chân dung nhà văn có ở bài cuộc đời và sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng.

Ngô Tất Tố đi theo hướng khác: soi vào nông thôn. Tập Việc làng ghi lại những hủ tục đè nặng lên người nhà quê, từ chuyện ngôi thứ đến những bữa ăn khao. Học sinh lớp 12 gặp tập này qua đoạn trích Nghệ thuật băm thịt gà của Ngô Tất Tố: một mâm xôi gà phải chia thành hai mươi ba cỗ, và anh mõ băm con gà khéo đến mức người kể muốn tặng anh “cái chức nghệ sĩ”. Tiếng cười ấy là cái gai của phóng sự: nó chỉ ra một tục lệ vô lí mà không cần lời bình dài. Vì sao ngòi bút ông sắc như vậy, bài con mắt phóng sự trong văn Ngô Tất Tố giải thích thêm.

Năm dấu hiệu của một thiên phóng sự

• Sự việc có thật, kiểm chứng được. Có thời gian, địa điểm, con người cụ thể; người đọc có thể hình dung để đối chiếu.
• Đề tài thời sự. Phóng sự chọn chuyện đang làm nhiều người bận tâm: một tệ nạn, một nghề lạ, một vùng đất đang đổi thay.
• Người viết có mặt. Rất hay xưng “tôi”, kể mình đã đến đâu, hỏi ai, thấy gì. “Tôi” ở đây là nhân chứng, không phải nhân vật bịa.
• Dựng lại hiện trường. Thay vì tóm tắt, phóng sự để cảnh và lời người trong cuộc tự nói, nhiều đoạn đọc như truyện ngắn.
• Có vấn đề muốn đặt ra. Phía sau các chi tiết luôn là một câu hỏi cho xã hội: vì sao chuyện này tồn tại, ai chịu thiệt.

Thiếu dấu hiệu thứ ba và thứ tư, bài viết dễ thành bản tin dài. Thiếu dấu hiệu thứ nhất, nó thành truyện.

Phóng sự, kí sự, bản tin và truyện ngắn

Tiêu chí	Phóng sự	Kí sự	Bản tin	Truyện ngắn
Sự việc	Có thật, đang nóng	Có thật, thường kể theo trình tự một chuyến đi, một quãng thời gian	Có thật, vừa xảy ra	Hư cấu (có thể lấy cảm hứng từ chuyện thật)
Cách viết	Điều tra, phỏng vấn, dựng cảnh, phơi bày	Ghi chép tương đối liền mạch, ít tính điều tra	Ngắn, trả lời ai, cái gì, ở đâu, khi nào	Có cốt truyện, nhân vật, tình huống
Vai trò người viết	Nhân chứng, người đi tìm sự thật	Người ghi lại điều mình chứng kiến	Gần như vắng mặt	Ẩn sau người kể chuyện
Ví dụ	Việc làng, Tôi kéo xe	Vào phủ chúa Trịnh	Tin thời tiết, tin giao thông	Hai đứa trẻ, Lão Hạc

Ranh giới giữa phóng sự và kí sự đôi khi mờ, nhiều từ điển còn coi hai từ gần nghĩa. Cách phân biệt gọn nhất là hỏi: tác phẩm có đi tìm và phơi ra một vấn đề không? Nếu có, nó nghiêng về phóng sự. Còn nếu muốn tách thêm với lối viết nặng cảm xúc cá nhân, đọc bài tùy bút và cách nhận biết thể loại.

Luyện tập nhận diện phóng sự qua bốn câu

Phóng sự trên báo, trên truyền hình và trong đề thi

Phóng sự truyền hình là gì?

Là thiên phóng sự kể bằng hình ảnh và âm thanh: phóng viên quay tại hiện trường, phỏng vấn người trong cuộc, rồi dựng thành đoạn phim có lời bình. Tinh thần vẫn giống phóng sự viết: chuyện có thật, có điều tra, có vấn đề.

Phóng sự và kí sự có phải một không?

Gần nhau nhưng không hoàn toàn trùng. Kí sự thiên về ghi lại theo trình tự những gì đã qua, còn phóng sự nhấn vào tính thời sự và điều tra để phơi bày. Một số từ điển xếp hai từ là đồng nghĩa, nên trong đề thi nên bám theo cách gọi của sách giáo khoa.

Phóng sự tiếng Anh là gì?

Thường gọi là reportage; dạng bài điều tra sâu trên báo còn gọi là feature hay investigative report.

Viết phóng sự cho báo tường của lớp cần gì?

Chọn một chuyện thật ở trường đang được bàn tán, như bãi gửi xe quá tải hay căng tin. Đến tận nơi, hỏi ít nhất ba người khác nhau, ghi số liệu cụ thể, rồi kể lại bằng cảnh. Đừng mở bài bằng kết luận; để chi tiết dẫn người đọc tới đó.