Bắc Kỳ là tên gọi vùng đất phía bắc Việt Nam, tính từ Ninh Bình trở ra, dưới triều Nguyễn và trong thời Pháp thuộc. Cùng với Trung Kỳ và Nam Kỳ, đây là một trong ba “kỳ” của đất nước thời ấy; người Pháp gọi xứ này là Tonkin. Từ năm 1945, tên Bắc Kỳ được thay bằng Bắc Bộ, nên hỏi Bắc Kỳ là ở đâu thì câu trả lời gần nhất là miền Bắc ngày nay.
| Nghĩa ngắn | Tên cũ của miền Bắc Việt Nam (khoảng 1834–1945) |
| Chữ Hán | 北圻: bắc là phương bắc, kỳ là cõi, vùng đất có ranh giới |
| Loại từ | Danh từ riêng, địa danh lịch sử |
| Tên tương ứng | Tonkin (tiếng Pháp), Bắc Bộ, miền Bắc |
| Sắc thái | Trung tính khi nói về lịch sử, địa lý |
Bắc Kỳ ra đời từ năm nào?
Đầu thời Nguyễn, vua Gia Long đặt Bắc Thành, một đơn vị lớn do quan Tổng trấn đứng đầu, cai quản các trấn phía bắc. Vua Minh Mạng muốn triều đình nắm trực tiếp các địa phương nên năm 1831 bỏ Bắc Thành, đổi trấn thành tỉnh. Đến năm 1834, cả nước được chia thành ba vùng lớn: Bắc Kỳ, Trung Kỳ (quanh kinh đô Huế) và Nam Kỳ. Phần đất từ Ninh Bình trở ra, trước thuộc Bắc Thành, từ đó mang tên Bắc Kỳ.
Vậy Bắc Kỳ ban đầu là một cách gọi trong hệ thống hành chính của chính triều Nguyễn, không phải do người Pháp đặt ra như nhiều người vẫn tưởng.
Chữ kỳ trong Bắc Kỳ nghĩa là gì?
Chữ kỳ ở đây viết là 圻, nghĩa gốc là đường ranh giới, rồi chỉ cả vùng đất nằm trong ranh giới ấy. “Bắc Kỳ” vì thế có thể hiểu là “cõi phía bắc”, “Nam Kỳ” là “cõi phía nam”. Chữ này khác hoàn toàn với kỳ trong “kỳ thi”, “kỳ lạ” hay “kỳ thị”; chúng chỉ trùng âm.
Khi viết, “Bắc Kỳ” là danh từ riêng nên viết hoa cả hai chữ. Một số văn bản cũ viết “Bắc kỳ” hoặc “Bắc-kỳ”; đó là thói quen chính tả của thời trước.
Bắc Kỳ dưới thời Pháp thuộc
Sau khi chiếm Nam Kỳ, Pháp đánh ra Bắc. Với hòa ước Patenôtre năm 1884, triều Nguyễn chấp nhận sự bảo hộ của Pháp. Từ đây ba kỳ bị cai trị theo ba chế độ khác nhau: Nam Kỳ là thuộc địa, Trung Kỳ là xứ bảo hộ còn để triều đình Huế giữ một phần quyền, còn Bắc Kỳ là xứ bảo hộ mà quyền thực tế nằm trong tay viên Thống sứ người Pháp đặt ở Hà Nội.
Từ năm 1887, Bắc Kỳ cùng các xứ khác bị gộp vào Liên bang Đông Dương do một viên Toàn quyền đứng đầu. Vì thế khi đọc văn bản, sách báo giai đoạn này, ta hay gặp chữ Bắc Kỳ trong tên các cơ quan, công sở thời ấy, đặt cạnh tên Pháp là Tonkin.
Bắc Kỳ, Bắc Bộ, Đàng Ngoài và Tonkin
| Tên gọi | Thời kỳ dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đàng Ngoài | Thế kỷ 17–18 | Vùng do chúa Trịnh cai quản, đối với Đàng Trong của chúa Nguyễn; rộng hơn Bắc Kỳ về phía nam |
| Bắc Thành | 1802–1831 | Đơn vị hành chính đầu thời Nguyễn |
| Bắc Kỳ | 1834–1945 | Tên triều Nguyễn đặt, được giữ suốt thời Pháp thuộc |
| Tonkin | Người phương Tây dùng | Đọc trại từ “Đông Kinh”, tên Hà Nội thời Lê |
| Bắc Bộ, miền Bắc | Từ 1945 đến nay | Cách gọi hiện hành trong sách vở, báo chí |
Cái tên Tonkin có lịch sử thú vị riêng. Các thương nhân, giáo sĩ phương Tây thế kỷ 17 nghe người Việt gọi kinh thành là Đông Kinh, ghi lại thành Tonquin, Tongking, rồi dùng luôn cho cả xứ Đàng Ngoài. Đến thế kỷ 19, người Pháp dùng Tonkin để chỉ riêng Bắc Kỳ.
Khi một địa danh bị dùng sai mục đích
Ngoài nghĩa lịch sử, chữ này đôi khi bị dùng như lời gọi miệt thị người gốc Bắc. Đó là cách nói mang tính định kiến vùng miền, dễ gây tổn thương và không nên dùng, cả ngoài đời lẫn trên mạng. Muốn chỉ quê quán, cứ nói “người miền Bắc”, “người Hà Nội”, “người Nam Định” là đủ rõ và lịch sự.
Cũng nên nhớ người Kinh ở phương Nam phần lớn có tổ tiên từ ngoài Bắc vào khai khẩn từ thế kỷ 17–18. Mỗi vùng có giọng nói, từ ngữ địa phương riêng, nhưng gốc gác thì chung nhiều hơn là khác.
Kiểu gọi người theo mã biển số xe, như dân 36 cho người Thanh Hóa, cũng là một câu trêu mang màu định kiến nên tránh khi chưa thân.
Bắc Kỳ trên bản đồ và trong sách sử
Bắc Kỳ là ở đâu?
Là vùng đất từ Ninh Bình trở ra phía bắc, gồm đồng bằng sông Hồng và vùng núi phía bắc. Hà Nội là trung tâm của Bắc Kỳ thời Pháp thuộc. Hiện vùng này tương ứng với miền Bắc, hay Bắc Bộ.
Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ là gì?
Là ba vùng lớn mà vua Minh Mạng chia đất nước năm 1834, về sau được người Pháp giữ tên nhưng cai trị theo ba chế độ khác nhau. Từ năm 1945, ba tên này lần lượt được thay bằng Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ.
Vì sao người Pháp gọi Bắc Kỳ là Tonkin?
Tonkin là cách người phương Tây ghi lại âm “Đông Kinh”, tên kinh thành Thăng Long thời Lê. Ban đầu họ dùng nó cho cả Đàng Ngoài, về sau thu hẹp lại để chỉ Bắc Kỳ.
Gọi người miền Bắc là Bắc Kỳ có được không?
Không nên. Trong giao tiếp, cách gọi này thường mang ý chê bai, phân biệt vùng miền. Dùng “người miền Bắc” hoặc nêu đúng tỉnh, thành sẽ chính xác và tôn trọng hơn.