Đối trọng là vật nặng đặt ở phía bên kia để cân lại một trọng lượng hay một lực khác, như khối bê tông ở đuôi cần cẩu hay khối sắt chạy ngược chiều buồng thang máy. Theo nghĩa bóng, đối trọng là người, lực lượng hoặc yếu tố đủ sức cân bằng, kiềm bớt một bên đang mạnh, nên mới có cách nói “tạo đối trọng”.
| Nghĩa gốc | Khối nặng cân lại một sức nặng khác |
| Nghĩa bóng | Yếu tố, lực lượng giữ thế cân bằng với một bên khác |
| Gốc từ | Hán Việt: đối 對 (đối lại, cặp) + trọng 重 (nặng) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | Counterweight, counterbalance |
Đối trọng trong cái bập bênh
Hai đứa trẻ chơi bập bênh, một bé nặng một bé nhẹ. Muốn chơi được, bé nặng phải ngồi dịch vào gần trục, hoặc bé nhẹ ôm thêm cái ba lô. Cái ba lô ấy chính là một đối trọng: thêm sức nặng ở phía bên kia để thanh gỗ không chúi về một đầu.
Từ điển tiếng Việt giảng đối trọng là một trọng lượng đặt vào để cân lại trọng lượng khác. Từ điển kĩ thuật nói kĩ hơn: đó là vật nặng giữ thế cân bằng cho lực và mômen lực tác dụng lên một cơ cấu hay kết cấu. Mấy chỗ ta gặp đối trọng hằng ngày mà ít để ý:
- Thang máy kéo cáp: một khối nặng chạy trong giếng thang, ngược chiều với buồng. Buồng lên thì khối ấy xuống, nhờ vậy động cơ chỉ phải kéo phần chênh lệch.
- Cần cẩu tháp: các khối bê tông xếp ở cánh tay ngắn phía sau, giữ cho cần không lật khi móc hàng ở đầu cánh tay dài.
- Xe nâng hàng: phần đuôi xe đúc rất nặng để khi nâng kiện hàng phía trước, xe không bị chổng đuôi.
- Cầu cất: loại cầu có nhịp nâng lên cho tàu qua cũng dùng đối trọng để nhịp cầu nâng nhẹ hơn.
Tạo đối trọng: khi chữ bước ra khỏi xưởng máy
Từ vật nặng, nghĩa của đối trọng mở sang con người và sự việc. Một số từ điển trực tuyến ghi rõ nghĩa bóng là yếu tố, lực lượng có tác dụng cân bằng, kiềm chế một lực lượng khác. Trên báo chí, ta hay gặp các cụm tạo đối trọng, làm đối trọng, một đối trọng đáng gờm.
- Trong kinh doanh: Một hãng mới ra đời, dần trở thành đối trọng với hãng đang chiếm gần hết thị phần.
- Trong thể thao: Có thêm một đội mạnh ở bảng đấu, giải năm nay mới có đối trọng cho nhà đương kim vô địch.
- Trong nhà: Bố nghiêm khắc, mẹ dịu dàng làm đối trọng, nên con không sợ về nhà.
- Trong văn chương: Nhân vật phụ hiền lành được đặt làm đối trọng với nhân vật chính nóng nảy.
Điểm chung của mọi câu: có một bên đang nặng, có một bên được thêm vào để kéo cán cân về giữa. Đối trọng không nhất thiết là kẻ thù; nó chỉ cần đủ sức nặng.
Đối trọng khác đối thủ, đối lập, cân bằng
| Từ | Ý chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đối trọng | Vật hay lực lượng cân bằng một bên khác | Thêm đối trọng cho cần cẩu |
| Đối thủ | Người, đội tranh đua với mình | Đối thủ ở trận chung kết |
| Đối lập | Ngược nhau về tính chất, chiều hướng | Hai quan điểm đối lập |
| Cân bằng | Trạng thái hai bên ngang nhau | Giữ cân bằng khi đi xe đạp |
| Đối lực | Lực tác dụng ngược chiều | Dùng trong vật lí, kĩ thuật |
Đối thủ thì muốn thắng mình, còn đối trọng chỉ giữ cho mình khỏi lệch. Đối lập nói về tính chất ngược nhau, đối trọng nói về sức nặng ngang nhau. Hai đội bóng có thể là đối thủ của nhau mà chưa chắc là đối trọng, nếu một đội quá yếu. Đối trọng cũng không có từ trái nghĩa trực tiếp; gần nhất là những từ chỉ thế áp đảo, độc chiếm, khi một bên không còn gì kìm lại.
Đối trọng từ hai chữ Hán
Chữ đối (對) có nghĩa đáp lại, hướng về phía nhau, thành một cặp. Nó là chữ đối trong câu đối, trong phép đối của thơ Đường luật: hai vế đặt cạnh nhau, ngang hàng, cân xứng. Chữ trọng (重) là nặng, như trong trọng lượng, trọng tải, trọng tâm. Ghép lại, đối trọng là “sức nặng đặt đối lại”.
Người xưa không cần chữ này mà vẫn dùng đối trọng hằng ngày. Cái cân đòn ngoài chợ có quả cân trượt trên cán, đẩy ra đẩy vào cho tới khi cán nằm ngang. Chính hình ảnh quả cân ấy đi vào một chữ Hán khác rất quen, kể ở bài chữ quyền vốn là quả cân. Nhớ cái cán cân ngoài chợ là nhớ được nghĩa đối trọng, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Đối trọng ở thang máy, trên báo và khi dịch
Đối trọng nghĩa là gì?
Nghĩa gốc là vật nặng đặt vào để cân lại một trọng lượng hoặc một lực khác, ví dụ đối trọng của thang máy, cần cẩu. Nghĩa bóng là lực lượng, yếu tố giữ thế cân bằng với một bên đang mạnh.
“Tạo đối trọng” là gì?
Là đưa thêm một người, một lực lượng hay một yếu tố đủ sức nặng để cân lại bên kia, không cho bên nào áp đảo. Cụm này hay gặp trong tin kinh tế, thể thao.
Đối trọng thang máy để làm gì?
Để cân bớt trọng lượng buồng thang. Khối đối trọng chạy ngược chiều buồng, nên động cơ chỉ phải kéo phần nặng chênh lệch, đỡ tốn điện và chạy êm hơn.
Đối trọng tiếng Anh là gì?
Thường dịch là counterweight; nghĩa bóng hay dùng counterbalance hoặc counterpoise.