Tiếng Quan thoại là tên gọi nhóm phương ngôn tiếng Hán của miền Bắc và Tây Nam Trung Quốc, tiếng Anh gọi là Mandarin. Trong đời thường, khi hỏi “tiếng quan thoại là tiếng gì”, người ta thường muốn nói tới tiếng Trung phổ thông: thứ tiếng chuẩn dựa trên giọng Bắc Kinh, được dạy trong trường học ở Trung Quốc, Đài Loan và Singapore, và cũng là thứ tiếng mà phần lớn người Việt học khi nói “học tiếng Trung”.
| Nghĩa ngắn | Nhóm phương ngôn tiếng Hán phương Bắc; nghĩa hẹp là tiếng Trung phổ thông |
| Chữ Hán | 官話 (giản thể 官话), bính âm Guānhuà |
| Tên khác | Bắc Phương thoại; tiếng Anh: Mandarin Chinese |
| Dạng chuẩn được gọi là | Phổ thông thoại (Trung Quốc đại lục), Quốc ngữ (Đài Loan), Hoa ngữ (Singapore) |
Tiếng Quan thoại theo nghĩa rộng và hẹp
Theo nghĩa rộng, Quan thoại không phải một giọng nói duy nhất mà là cả một nhóm lớn trong ngữ tộc Hán, phân bố khắp miền Bắc và Tây Nam Trung Quốc. Vì vùng nói rộng như vậy, các nhà ngôn ngữ học chia nó thành nhiều nhánh: Đông Bắc, Bắc Kinh, Trung Nguyên, Tây Nam, Hạ Giang… Một số nhánh khác nhau tới mức người nói khó hiểu nhau, chẳng hạn Quan thoại Tây Nam với Quan thoại Hạ Giang. Dẫu vậy, tính chung cả nhóm thì Quan thoại thường đứng đầu danh sách các ngôn ngữ có nhiều người bản ngữ nhất, với gần một tỉ người.
Theo nghĩa hẹp, “tiếng Quan thoại” là tiếng Hán tiêu chuẩn, xây dựng trên ngữ âm của giọng Bắc Kinh. Mỗi nơi gọi nó một tên: Trung Quốc đại lục gọi là Phổ thông thoại (普通話, tiếng phổ thông), Đài Loan gọi là Quốc ngữ (國語), Singapore cùng người Hoa ở nhiều nước Đông Nam Á gọi là Hoa ngữ (華語). Ba tên khác nhau nhưng về cơ bản cùng một thứ tiếng, chỉ lệch nhau ít nhiều ở cách phát âm, từ vựng và kiểu chữ viết.
Một đặc điểm dễ nhận ra: phần lớn các dạng Quan thoại có bốn thanh điệu, ít hơn sáu thanh của tiếng Việt. Người học thường làm quen với các thanh này qua hệ phiên âm Latinh, xem bài bảng phiên âm Pinyin và chữ giản thể, phồn thể.
官話: vì sao lại là “tiếng của quan”?
Tên gọi này đọc theo âm Hán Việt rất dễ hiểu. Chữ quan (官) là người giữ một chức việc cho nhà nước, như trong quan lại, quan huyện. Chữ thoại (話) là lời nói, như trong đối thoại, điện thoại, bạch thoại. Quan thoại, nói nôm na, là tiếng nói của giới quan chức.
Lý do nằm ở lịch sử. Trung Quốc rộng lớn, mỗi vùng một thổ ngữ, nên quan lại từ khắp nơi về triều cần một thứ tiếng chung để làm việc với nhau. Dưới các triều Minh, Thanh, một dạng tiếng phương Bắc đã giữ vai trò ấy trong triều đình và chốn công đường. Giọng được coi là chuẩn cũng đổi theo thời, và về sau giọng Bắc Kinh, nơi đặt kinh đô, dần chiếm ưu thế. Đầu thế kỷ XX, một thứ tiếng chuẩn dựa trên giọng Bắc Kinh được chọn làm ngôn ngữ quốc gia, và chính nó là tiếng Trung phổ thông được học hôm nay.
Chữ Mandarin trong tiếng Anh có hành trình riêng. Nó đến từ tiếng Bồ Đào Nha mandarim, gốc từ tiếng Mã Lai menteri và xa hơn nữa là tiếng Phạn mantrin, nghĩa là bề tôi, quân sư. Ban đầu người phương Tây dùng chữ này để gọi các viên quan triều Minh, Thanh; rồi tên gọi người quan chuyển sang tên gọi thứ tiếng của họ. Thế nên Quan thoại và Mandarin, một Đông một Tây, cùng gặp nhau ở ý “quan”.
Quan thoại, tiếng phổ thông, tiếng Quảng Đông: phân biệt cho đỡ rối
| Tên gọi | Chỉ cái gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiếng Trung, tiếng Hoa, tiếng Hán | Cách gọi chung cả ngữ hệ Hán, hoặc ngầm hiểu là tiếng phổ thông | Cách gọi trong giao tiếp, không phân biệt phương ngôn |
| Quan thoại | Nhóm phương ngôn phương Bắc, hoặc tiếng chuẩn dựa trên giọng Bắc Kinh | Tên gọi theo nghĩa ngôn ngữ học |
| Tiếng phổ thông | Dạng chuẩn của Quan thoại ở Trung Quốc đại lục | Dùng trong trường học, báo đài, hành chính |
| Tiếng Quảng Đông | Một nhánh khác hẳn trong ngữ tộc Hán (nhóm Việt ngữ) | Phổ biến ở Quảng Đông, Hồng Kông; người chỉ biết Quan thoại nghe gần như không hiểu |
Cũng nên tách chuyện nói và chuyện viết. Giản thể, phồn thể là chuyện kiểu chữ, không phải kiểu tiếng: người Đài Loan nói Quan thoại nhưng viết phồn thể, người Bắc Kinh nói Quan thoại và viết giản thể.
Còn với người Việt, có một chỗ dễ lẫn khác: âm Hán Việt. Chữ 官話 ta đọc là “quan thoại”, người Bắc Kinh đọc là guānhuà. Âm Hán Việt là cách ông cha ta đọc chữ Hán theo hệ thống riêng từ nhiều thế kỷ trước, không phải tiếng Quan thoại; phần này có trong bài yếu tố Hán Việt và cách nhận biết.
Cách đọc theo phương ngữ còn để lại dấu trong tên món ăn ở Sài Gòn, như củ sa khương thành xá kén trong sốt chấm mì gà.
Hỏi nhanh đáp gọn về tiếng Quan thoại
Tiếng quan thoại là tiếng gì?
Là tiếng Trung, cụ thể là nhóm phương ngôn phương Bắc và dạng chuẩn của nó, tức tiếng Trung phổ thông. Khi một trung tâm ngoại ngữ ghi “khóa học tiếng Quan thoại”, đó chính là khóa tiếng Trung phổ thông.
Quan thoại có phải tiếng Trung không?
Có. Quan thoại là một nhánh, và là nhánh lớn nhất, trong các thứ tiếng thuộc ngữ tộc Hán. Tiếng Quảng Đông, tiếng Mân, tiếng Ngô cũng là tiếng Trung nhưng không phải Quan thoại.
Tiếng Quan thoại và tiếng Quảng Đông khác nhau thế nào?
Hai thứ tiếng khác nhau nhiều về phát âm, số thanh điệu và một phần từ vựng, đến mức người nói thứ tiếng này nghe thứ tiếng kia thường không hiểu. Chữ viết thì gần nhau hơn, nên đọc báo của nhau dễ hơn nghe nói.
Người mới học tiếng Quan thoại có khó không?
Người Việt có lợi thế nhờ vốn từ Hán Việt và đã quen với ngôn ngữ có thanh điệu; cái khó nằm ở chữ Hán và vài phụ âm không có trong tiếng Việt. Những kinh nghiệm cụ thể được tổng hợp trong bài chuyện học tiếng Trung khó hay dễ.