Sử thi là thể loại tự sự dân gian có quy mô lớn, thường được kể bằng lời có vần, có khi xen văn xuôi, dựng lên hình tượng người anh hùng để kể những biến cố trọng đại của cả một cộng đồng thời cổ. Thể loại này còn được gọi là anh hùng ca. Học sinh gặp sử thi ở Ngữ văn 10 qua Đăm Săn, I-li-át, Ô-đi-xê và Ra-ma-ya-na.
| Khái niệm | Truyện kể dân gian quy mô lớn về người anh hùng và những biến cố lớn của cộng đồng |
| Nghĩa của tên gọi | Sử (史): ghi chép việc đã qua; thi (詩): thơ, lời có vần. Tiếng Anh: epic |
| Thuộc | Văn học dân gian, loại tự sự (cùng nhóm với thần thoại, truyền thuyết) |
| Dấu hiệu nhận biết | Nhân vật anh hùng phi thường, không gian cộng đồng, lời kể trang trọng, phóng đại, nhiều so sánh và lặp lại |
Sách Ngữ văn 10 định nghĩa sử thi thế nào?
Phần Tri thức ngữ văn ở lớp 10 mô tả sử thi qua mấy ý chính: đây là tác phẩm tự sự dân gian dài, có vần có nhịp, thuật lại những biến cố hệ trọng của một cộng đồng người thời cổ, và đặt người anh hùng vào trung tâm. Bộ sách nào cũng học sử thi cùng với thần thoại, vì hai thể loại ra đời gần nhau và hay dùng chung một số yếu tố kì ảo.
Tên gọi gốc Hán cũng gợi ra ý ấy. Sử là chuyện đã xảy ra của một dân tộc; thi là thơ. Sử thi, nói nôm na, là câu chuyện của cả cộng đồng được kể lại bằng lời ca. Ở phương Tây, thuật ngữ tương ứng là épos trong tiếng Hy Lạp cổ, sang tiếng Anh thành epic. Nghĩa rộng của chữ này có lúc chỉ cả loại tự sự nói chung; nghĩa hẹp, quen thuộc trong nhà trường, là sử thi anh hùng.
Điều cần nhớ: sử thi ban đầu sống bằng miệng. Ở Tây Nguyên, các bài khan (cách người Ê-đê gọi sử thi) được nghệ nhân hát kể thâu đêm bên bếp lửa nhà dài. Bản chữ viết mà học sinh đọc hôm nay là kết quả ghi chép, dịch lại về sau.
Năm đặc điểm giúp nhận ra một tác phẩm sử thi
- Nhân vật trung tâm là người anh hùng. Họ có sức mạnh, tài năng và vẻ đẹp vượt người thường, và hành động vì cộng đồng: đánh kẻ thù cướp vợ, bảo vệ thành, đi chinh phục thiên nhiên. Cái tôi riêng của họ hầu như hòa vào lợi ích chung.
- Không gian rộng, mang tính cộng đồng. Đó là buôn làng, nhà dài, bãi chiến trường, biển cả, cả cõi trời. Đám đông luôn có mặt: dân làng reo hò, tôi tớ theo sau, đồng đội trên thuyền.
- Thời gian quá khứ có thật trong ký ức. Khác thần thoại kể về thuở trời đất chưa phân định, sử thi kể về một thời đã qua nhưng gắn với lịch sử của một bộ tộc, một dân tộc.
- Lời kể trang trọng, chậm, giàu nhạc tính. Người kể tả tỉ mỉ, hay dùng so sánh dài nối nhau, phóng đại và lặp lại những cụm từ cố định khi nhắc tới nhân vật, như thể mỗi nhân vật có một “danh hiệu” riêng đi kèm tên.
- Yếu tố kì ảo đi cùng yếu tố hiện thực. Thần linh vẫn có thể ra tay giúp đỡ, nhưng chiến thắng cuối cùng phải do người anh hùng giành lấy.
Vì là truyện kể, sử thi mang đủ thành phần của một truyện: chuỗi sự việc, nhân vật, giọng người kể xen với lời thoại. Ai cần ôn lại các yếu tố ấy có thể đọc bài các yếu tố của một văn bản tự sự.
Tính sử thi còn được dùng để gọi cả một khuynh hướng của văn học 1945–1975, thể hiện rõ qua cảm hứng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong thơ văn kháng chiến.
Sử thi thần thoại và sử thi anh hùng
Các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam thường chia sử thi thành hai nhóm:
| Nhóm | Kể về | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sử thi thần thoại (sử thi cổ) | Sự hình thành trời đất, muôn loài, nguồn gốc dân tộc | Đẻ đất đẻ nước của người Mường |
| Sử thi anh hùng | Chiến công của người anh hùng, xung đột giữa các cộng đồng | Đăm Săn của người Ê-đê |
Trên thế giới, bộ đôi I-li-át và Ô-đi-xê của Hi Lạp cổ đại (gắn với tên Hô-me-rơ) và hai bộ Ma-ha-bha-ra-ta, Ra-ma-ya-na của Ấn Độ là những sử thi được nhắc tới nhiều nhất. Chuyện Hô-me-rơ có phải một người thật hay không vẫn còn tranh luận; xem thêm ở bài người hát rong được gắn với I-li-át và Ô-đi-xê.
Đọc sử thi qua bốn đoạn trích lớp 10
Đăm Săn: người anh hùng của buôn làng Ê-đê
Trong đoạn Chiến thắng Mtao Mxây, Đăm Săn đến tận nhà kẻ thù để đòi lại vợ là Hơ Nhị. Lúc đầu chàng chưa thắng được ngay; phải nhờ Ông Trời mách dùng cái chày giã gạo ném trúng vành tai, Mtao Mxây mới gục. Chi tiết thần linh giúp đỡ là dấu vết kì ảo, nhưng người xông pha vẫn là Đăm Săn. Cuối đoạn, dân làng kéo nhau theo chàng về, mở tiệc ăn mừng: chiến thắng của một người thành niềm vui của cả cộng đồng. Bài câu hỏi đọc hiểu đoạn Chiến thắng Mtao Mxây đi kĩ từng chặng của trận đấu.
Đoạn Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời cho thấy mặt khác: khát vọng chinh phục thiên nhiên. Chàng lên tận cõi trời, rồi chết chìm trong rừng sáp đen. Cái kết bi tráng ấy vẫn là ngợi ca, vì người anh hùng dám đi tới tận cùng ước muốn. Đọc thêm phần gợi ý trả lời đoạn Đăm Săn lên trời bắt Nữ Thần.
Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác: người anh hùng có gia đình
Trích từ I-li-át, cảnh Héc-to gặp vợ con trước khi ra trận là một trong những đoạn giàu chất đời nhất của sử thi Hi Lạp. Đứa con nhỏ sợ chòm lông trên mũ trụ của cha nên khóc thét; Héc-to cười, cởi mũ ra để bế con. Chi tiết ấy làm người anh hùng gần với người đọc, còn quyết định quay lại chiến trường thì khẳng định bổn phận với thành Tơ-roa đặt trên hạnh phúc riêng. Câu hỏi của bài đọc có ở bài soạn văn bản Héc-to và Ăng-đrô-mác.
Ra-ma buộc tội: danh dự của người anh hùng
Sau khi giết quỷ vương cứu được Xi-ta, Ra-ma lại nghi ngờ vợ trước mặt mọi người. Đoạn trích cho thấy người anh hùng sử thi chịu sức nặng của danh dự dòng tộc và cái nhìn của cộng đồng, chứ không chỉ sống theo tình riêng. Phần trả lời câu hỏi nằm ở bài soạn Ra-ma buộc tội.
Sử thi khác thần thoại và truyền thuyết ở đâu?
| Tiêu chí | Thần thoại | Truyền thuyết | Sử thi |
|---|---|---|---|
| Nhân vật chính | Các vị thần | Nhân vật, sự kiện lịch sử được kì ảo hóa | Người anh hùng của cộng đồng |
| Thời gian | Thuở hồng hoang, không xác định | Gắn với một triều đại, một thời kì cụ thể | Quá khứ của bộ tộc, nhiều biến cố |
| Quy mô, hình thức | Truyện ngắn, văn xuôi | Truyện ngắn, văn xuôi | Rất dài, có vần nhịp, được hát kể |
| Mục đích | Giải thích thế giới | Thể hiện cách nhìn của dân gian về lịch sử | Ngợi ca anh hùng, lý tưởng cộng đồng |
Truyền thuyết dễ bị lẫn với sử thi nhất vì cả hai đều kể về người anh hùng. Khác biệt nằm ở quy mô và cách kể; xem thêm bài đặc trưng của truyện truyền thuyết.
Thử sức với bốn câu hỏi về sử thi
Câu 1: Vì sao nói Đăm Săn là một tác phẩm sử thi anh hùng chứ không phải truyện cổ tích?
Đáp án: Nhân vật trung tâm là tù trưởng anh hùng đại diện cho cả buôn làng; xung đột là xung đột cộng đồng (giành lại vợ, bảo vệ buôn làng); tác phẩm dài, được hát kể với lời văn trang trọng, nhiều so sánh phóng đại. Truyện cổ tích thường kể về số phận cá nhân, nhân vật bất hạnh, và không gắn với lịch sử một bộ tộc.
Câu 2: Chỉ ra một chi tiết kì ảo trong đoạn Chiến thắng Mtao Mxây và cho biết tác dụng.
Đáp án: Chi tiết Ông Trời mách Đăm Săn lấy chày giã gạo ném vào vành tai kẻ thù. Chi tiết này cho thấy niềm tin của người Ê-đê rằng thần linh đứng về phía chính nghĩa, đồng thời làm trận đấu thêm kịch tính. Tuy vậy người trực tiếp chiến đấu vẫn là Đăm Săn, nên vai trò người anh hùng không bị lu mờ.
Câu 3: Trong các văn bản sau, văn bản nào là sử thi: Thánh Gióng, I-li-át, Tấm Cám, Đẻ đất đẻ nước?
Đáp án: I-li-át (sử thi anh hùng Hi Lạp) và Đẻ đất đẻ nước (sử thi thần thoại Mường). Thánh Gióng là truyền thuyết, Tấm Cám là truyện cổ tích.
Câu 4: Lời kể sử thi thường chậm và lặp lại. Điều đó xuất phát từ đâu?
Đáp án: Từ cách sử thi tồn tại: được nghệ nhân hát kể trước đông người, qua nhiều đêm. Lặp lại giúp người kể dễ nhớ, người nghe dễ theo; nhịp chậm và trang trọng tạo không khí thiêng liêng, phù hợp với việc ngợi ca người anh hùng của cộng đồng.
Học sinh lớp 10 hay hỏi gì về sử thi
Đặc điểm của sử thi gồm những gì?
Có thể gói trong năm ý: nhân vật anh hùng phi thường, không gian cộng đồng rộng lớn, thời gian quá khứ gắn với lịch sử bộ tộc, lời kể trang trọng có so sánh phóng đại và lặp lại, yếu tố kì ảo đan với hiện thực.
Anh hùng ca là gì, có giống sử thi không?
Anh hùng ca là tên gọi khác của sử thi, nhấn vào nội dung ngợi ca người anh hùng. Trong sách giáo khoa hai tên gọi được dùng thay cho nhau. Riêng chữ “trường ca” ngày nay còn chỉ những bài thơ dài của các nhà thơ hiện đại, nên không hoàn toàn trùng với sử thi dân gian.
Sử thi tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là epic, bắt nguồn từ chữ épos của tiếng Hi Lạp cổ. Khi nói “epic poem” là nói tới một bài thơ tự sự dài theo kiểu sử thi.
Việt Nam có những sử thi nào nổi tiếng?
Tiêu biểu là Đăm Săn (Ê-đê) và Đẻ đất đẻ nước (Mường). Kho sử thi Tây Nguyên còn rất nhiều tác phẩm được sưu tầm, xuất bản trong những năm gần đây.