Cảm hứng lãng mạn và cảm hứng sử thi là hai nguồn cảm xúc chủ đạo của văn học Việt Nam giai đoạn 1945–1975. Cảm hứng sử thi là cái nhìn hướng về vận mệnh cộng đồng, ngợi ca những con người tiêu biểu cho cả dân tộc; cảm hứng lãng mạn là niềm tin, mơ ước hướng tới lí tưởng và tương lai, vượt lên gian khổ của hiện tại. Sách Ngữ văn 12 gọi chung là khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn.
| Nghĩa ngắn | Hai cảm hứng song hành: ngợi ca cái lớn lao của cộng đồng và hướng về lí tưởng, tương lai |
| Thuộc | Đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam từ 1945 đến 1975 |
| Dấu hiệu sử thi | Đề tài trọng đại, nhân vật đại diện cho cộng đồng, giọng trang trọng |
| Dấu hiệu lãng mạn | Niềm tin, mơ mộng, cái đẹp nổi lên giữa gian khổ |
| Học ở | Ngữ văn 12 (bài khái quát văn học), các bài đọc thơ, truyện thời kháng chiến |
Cảm hứng lãng mạn và cảm hứng sử thi
Hai chữ này đều mượn tên của những thứ có trước. Sử thi vốn là thể loại tự sự dân gian dài, kể chuyện người anh hùng gắn với số phận cả cộng đồng, như Đăm Săn hay Iliad. Lãng mạn vốn là tên một trào lưu văn học đề cao cảm xúc, ước mơ. Khi nói về văn học 1945–1975, người ta mượn hai tên ấy để gọi hai nguồn cảm xúc, chứ không có nghĩa thơ văn thời này là sử thi dân gian hay thuộc trào lưu lãng mạn trước 1945.
Theo phần khái quát trong sách Ngữ văn 12, ở khuynh hướng sử thi, tác phẩm chọn những vấn đề liên quan đến sự tồn vong của đất nước; người viết nhìn đời rộng ra cả lịch sử, cả dân tộc, cả thời đại; nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất của cộng đồng; lời văn trân trọng, ngợi ca. Còn cảm hứng lãng mạn là phần tâm hồn hướng tới lí tưởng: giữa chiến tranh, mất mát và gian khổ, con người vẫn đầy mơ ước, tin vào tương lai, và văn học ca ngợi điều đó.
Hai cảm hứng hiếm khi tách rời. Cái lớn lao của sử thi cần một niềm tin lãng mạn để không biến thành bản liệt kê đau thương; ngược lại, mơ mộng lãng mạn được sử thi neo vào hiện thực của cả cộng đồng. Kết quả chung là tinh thần lạc quan bao trùm văn học giai đoạn này. Khi viết về cảm hứng bao trùm một tác phẩm cụ thể, có thể đối chiếu thêm với khái niệm cảm hứng chủ đạo của tác phẩm.
Hai cảm hứng khác nhau ở chỗ nào?
| Tiêu chí | Cảm hứng sử thi | Cảm hứng lãng mạn |
|---|---|---|
| Hướng nhìn | Cộng đồng, lịch sử, dân tộc | Lí tưởng, tương lai, ước mơ |
| Nhân vật | Con người đại diện, mang phẩm chất chung của cộng đồng | Con người trẻ trung, mơ mộng, tin tưởng |
| Đề tài | Sự kiện trọng đại, cuộc chiến đấu, số phận làng, nước | Vẻ đẹp tâm hồn, tình yêu, cái đẹp giữa gian khổ |
| Giọng điệu | Trang trọng, hào hùng, ngợi ca | Bay bổng, tươi vui, đôi khi bi tráng |
| Cái tôi người viết | Nói thay cộng đồng (“chúng ta”, “nhân dân”) | Cái tôi say mê, nhưng hướng về lí tưởng chung |
Hàng cuối cùng giúp tránh một nhầm lẫn phổ biến. Cảm hứng lãng mạn thời 1945–1975 khác với cái lãng mạn của Thơ mới. Thơ mới thường mang nỗi buồn của cái tôi cá nhân, muốn thoát khỏi thực tại; cảm hứng lãng mạn giai đoạn sau lại gắn với niềm tin chung và hướng về phía trước. Bài giải nghĩa chữ lãng mạn và các sắc thái có phần nói kĩ về gốc từ này. Cũng vậy, nói “cảm hứng sử thi” không đồng nghĩa với thể loại sử thi dân gian như Đăm Săn; đó chỉ là cái nhìn mang tầm vóc tương tự.
Đọc hai cảm hứng trong Rừng xà nu, Tây Tiến và Những ngôi sao xa xôi
Rừng xà nu: cả một làng đứng lên
Truyện của Nguyễn Trung Thành kể về làng Xô Man, nhưng hình ảnh mở đầu và khép lại lại là cánh rừng xà nu: cây bị thương vẫn vươn lên, cây con mọc nối cây già, chạy tít tới chân trời. Cây xà nu là biểu tượng cho cả cộng đồng, còn Tnú, cụ Mết, Dít là những con người tiêu biểu cho phẩm chất của làng. Lời kể của cụ Mết bên bếp lửa có dáng dấp của người kể sử thi truyền lại chuyện làng cho lớp sau. Đây là ví dụ rõ nhất của cảm hứng sử thi trong chương trình THPT; xem bài học Rừng xà nu lớp 12 để đọc từng đoạn.
Tây Tiến: lãng mạn mà bi tráng
Bài thơ của Quang Dũng nhớ về đoàn quân Tây Tiến và vùng núi rừng Tây Bắc. Người lính hiện lên vừa gian khổ, vừa hào hoa: dù đau ốm, thiếu thốn, họ vẫn mơ về những dáng kiều thơm nơi Hà Nội, vẫn say với đêm liên hoan đuốc hoa. Cảnh núi rừng vừa hiểm trở vừa thơ mộng. Khi nói về sự hi sinh, giọng thơ không bi lụy mà bi tráng, coi cái chết như một sự dâng hiến. Ở đây cảm hứng lãng mạn nổi lên, nhưng đi cùng cái nhìn trang trọng về cả một thế hệ, nên vẫn có chất sử thi. Xem thêm phần soạn bài thơ Tây Tiến.
Những ngôi sao xa xôi: hát giữa vùng bom
Truyện của Lê Minh Khuê kể về ba cô gái trong tổ trinh sát mặt đất, ngày ngày đo hố bom, phá bom nổ chậm trên một cao điểm. Công việc nguy hiểm và gắn với cả con đường ra trận, đó là phần sử thi. Nhưng ba cô vẫn hát, vẫn nhớ về những con phố quê nhà, vẫn reo lên trước một trận mưa đá bất ngờ; người kể chuyện là một cô gái trẻ nhiều mơ mộng. Chất lãng mạn ấy làm cho chủ nghĩa anh hùng trở nên gần gũi, rất “người”. Phần đọc hiểu có trong bài soạn Những ngôi sao xa xôi lớp 8.
Ba câu hỏi giúp nhận ra từng cảm hứng
- Nhân vật đại diện cho ai? Nếu số phận nhân vật gắn với số phận của làng, của cả đất nước, và tác giả nhấn vào phẩm chất chung hơn là đời tư, đó là dấu hiệu sử thi.
- Giọng văn trang trọng hay bay bổng? Giọng ngợi ca, câu văn dài, hình ảnh kì vĩ nghiêng về sử thi. Giọng trẻ trung, hình ảnh thơ mộng, có ước mơ riêng nghiêng về lãng mạn.
- Văn bản nhìn về đâu? Nhìn về hiện tại khốc liệt với tầm vóc lịch sử là sử thi; nhìn về tương lai, về cái đẹp vượt lên hoàn cảnh là lãng mạn.
Phần lớn tác phẩm giai đoạn này trả lời “cả hai” ở ít nhất một câu. Vì thế khi làm bài, cách viết an toàn là chỉ ra tác phẩm thiên về cảm hứng nào, rồi nêu cảm hứng còn lại bổ sung ra sao, kèm chi tiết cụ thể.
Cũng nên nhớ rằng sau 1975, đặc biệt từ khoảng giữa những năm 1980, văn học chuyển dần sang cảm hứng thế sự, đời tư, nhìn con người ở số phận riêng. So sánh hai giai đoạn là dạng đề quen thuộc của bài khái quát văn học lớp 12.
Bốn câu luyện tập có đáp án
Câu 1: Nêu ba biểu hiện của khuynh hướng sử thi trong văn học 1945–1975.
Đáp án: Một là đề tài phản ánh vấn đề có ý nghĩa sống còn của cộng đồng. Hai là nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất, lí tưởng chung, số phận cá nhân gắn với số phận dân tộc. Ba là lời văn trang trọng, ngợi ca, cái nhìn mang tầm lịch sử và thời đại.
Câu 2: Hình ảnh cánh rừng xà nu nối tiếp nhau chạy đến chân trời thể hiện cảm hứng nào? Vì sao?
Đáp án: Thể hiện cảm hứng sử thi, vì cánh rừng tượng trưng cho sức sống bất khuất của cả cộng đồng, thế hệ sau nối thế hệ trước. Đồng thời có màu lãng mạn ở niềm tin rằng sức sống ấy là vô tận.
Câu 3: Chi tiết ba cô gái vẫn hát và reo vui trước trận mưa đá giữa những ngày phá bom thuộc cảm hứng nào?
Đáp án: Cảm hứng lãng mạn. Chi tiết cho thấy tâm hồn trẻ trung, yêu đời, niềm vui sống vẫn còn nguyên giữa hoàn cảnh khốc liệt, làm cho hình ảnh người anh hùng gần gũi hơn.
Câu 4: Cảm hứng lãng mạn trong Thơ mới và trong thơ kháng chiến khác nhau thế nào?
Đáp án: Lãng mạn trong Thơ mới thường xuất phát từ cái tôi cá nhân cô đơn, buồn, muốn thoát khỏi thực tại. Cảm hứng lãng mạn trong thơ kháng chiến gắn với lí tưởng chung, niềm tin vào tương lai của cộng đồng, nên tươi sáng và hướng ngoại hơn.
Khuynh hướng sử thi, lãng mạn cách mạng và những tên gọi khác
Cảm hứng sử thi là gì, nói ngắn gọn?
Là cảm hứng ngợi ca những sự kiện, con người mang tầm vóc cộng đồng, nhìn đời sống bằng con mắt của lịch sử và dân tộc. Nhân vật được viết như đại diện cho phẩm chất chung.
Cảm hứng lãng mạn là gì?
Là cảm hứng hướng tới lí tưởng và tương lai, khẳng định cái đẹp, niềm tin, ước mơ của con người dù hoàn cảnh còn gian khổ. Trong văn học 1945–1975, nó thường được gọi là cảm hứng lãng mạn cách mạng.
Khuynh hướng sử thi và cảm hứng sử thi có phải là một?
Trong phần lớn tài liệu ôn thi, hai cách gọi được dùng thay nhau. “Khuynh hướng” nhấn vào xu hướng chung của cả nền văn học, còn “cảm hứng” nhấn vào nguồn cảm xúc trong một tác phẩm cụ thể.
Tác phẩm sau 1975 còn cảm hứng sử thi không?
Vẫn có, nhất là trong các trường ca, tiểu thuyết viết về chiến tranh. Tuy vậy, cảm hứng chủ đạo đã chuyển dần sang thế sự, đời tư, nhìn con người ở nhiều chiều hơn.
Một lỗi hay gặp trong bài làm là gán cảm hứng lãng mạn cho mọi chi tiết “đẹp”. Cảnh núi rừng Tây Bắc trong Tây Tiến lãng mạn không phải vì nó đẹp, mà vì người lính nhìn nó bằng con mắt say mê giữa lúc gian nan nhất.