Truyền thuyết là gì? Đặc điểm, ví dụ SGK và phân biệt với cổ tích

Truyền thuyết là truyện kể dân gian xoay quanh những con người, biến cố gắn với quá khứ lịch sử của một dân tộc hay một vùng đất, có pha nhiều chi tiết kì lạ, hoang đường; qua đó người xưa bày tỏ họ yêu ai, phục ai, trách ai. Câu hỏi “thể loại truyền thuyết là gì” gặp ngay từ Ngữ văn 6, qua những truyện như Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thủy Tinh hay Sự tích Hồ Gươm.

Khái niệm	Truyện dân gian kể về nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử, có yếu tố kì ảo
Nghĩa chữ	Hán Việt 傳說: truyền (trao lại) + thuyết (nói, kể), tức lời kể truyền từ người này sang người khác
Thuộc	Văn học dân gian, loại tự sự (truyện kể)
Dấu hiệu nhận biết	Nhân vật phi thường có công với cộng đồng, có chi tiết kì ảo, cuối truyện nhắc dấu tích còn lại

Truyền thuyết trong sách Ngữ văn và trong từ điển

Sách Ngữ văn 6 các bộ đều dạy truyền thuyết như một thể loại riêng của văn học dân gian, với ba ý chính: chuyện được kể phải dính tới lịch sử (người thật hoặc được tin là thật, việc thật hoặc được tin là thật); thường có chi tiết hoang đường; và qua đó lộ ra thái độ yêu ghét, khen chê của người dân. Từ điển tiếng Việt giảng gọn hơn: đó là chuyện kể dân gian được truyền miệng, xoay quanh những con người và kì tích của lịch sử, trong đó cái thần kì chiếm nhiều chỗ.

Chữ Hán 傳說 vốn chỉ việc người này kể cho người kia nghe, tin đồn lan từ miệng này qua miệng khác. Nghĩa chữ ấy giải thích rất đúng bản chất thể loại: truyền thuyết không do một tác giả viết ra, mà được kể, sửa, thêm bớt qua nhiều đời rồi mới được ghi chép lại.

Ngoài nghĩa thể loại, trong lời nói hằng ngày “truyền thuyết” còn được dùng rộng để chỉ chuyện kể lưu truyền, khó kiểm chứng: truyền thuyết về ngôi trường có cây phượng trăm tuổi, hay giới trẻ nói đùa “huyền thoại”, “truyền thuyết” về một ai đó rất giỏi. Trong bài học Ngữ văn, chỉ dùng nghĩa thể loại.

Bốn dấu hiệu để nhận ra một truyện truyền thuyết

1. Có “cái lõi” lịch sử. Truyện bám vào một thời đại, một nhân vật hay một biến cố có thật hoặc được tin là có thật: thời Hùng Vương, nước Âu Lạc của An Dương Vương, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
2. Nhân vật phi thường. Lai lịch lạ (Gióng ra đời sau khi mẹ ướm chân vào vết chân to), tài năng, sức mạnh khác thường, và thường có công lớn với cộng đồng.
3. Yếu tố kì ảo. Chi tiết hoang đường như ngựa sắt phun lửa, gươm thần, rùa vàng biết nói. Chúng không làm truyện “bớt thật” mà dùng để tôn vinh nhân vật.
4. Dấu tích còn lại. Cuối truyện hay nhắc tới một địa danh, lễ hội, đền thờ, phong tục còn đến nay: tre đằng ngà, làng Cháy, hồ Hoàn Kiếm, giếng Ngọc ở Cổ Loa.

Dấu hiệu thứ tư là mẹo nhanh nhất khi làm bài đọc hiểu. Gặp câu kiểu “ngày nay ở … vẫn còn …”, gần như chắc chắn đó là truyền thuyết. Truyện cổ tích hiếm khi kết bằng một địa danh cụ thể, thường chỉ kết bằng “sống hạnh phúc mãi mãi”.

Truyền thuyết Việt Nam chia thành những nhóm nào

Có nhiều cách chia, tùy giáo trình. Với học sinh, dễ nhớ nhất là chia theo điều mà truyện muốn kể:

Nhóm	Truyện tiêu biểu	Điều truyện muốn gửi gắm
Nguồn gốc dân tộc, buổi đầu dựng nước	Con Rồng cháu Tiên, Bánh chưng bánh giầy	Niềm tự hào về cội nguồn, tinh thần đoàn kết “đồng bào”
Đánh giặc giữ nước	Thánh Gióng, An Dương Vương và Mỵ Châu – Trọng Thủy, Sự tích Hồ Gươm	Ngợi ca người anh hùng, bài học cảnh giác
Chống thiên tai, giải thích tự nhiên	Sơn Tinh, Thủy Tinh	Giải thích lũ lụt hằng năm, ước mơ chế ngự thiên nhiên
Địa danh, phong tục	Sự tích Hồ Gươm, Bánh chưng bánh giầy	Lí giải tên một nơi chốn hay nguồn gốc một tục lệ

Một truyện có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc. Sự tích Hồ Gươm vừa kể chuyện đánh giặc Minh, vừa giải thích vì sao hồ Tả Vọng mang tên Hoàn Kiếm.

Đọc lại Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh và Sự tích Hồ Gươm

Thánh Gióng. Chi tiết đứa bé lên ba không biết nói, nghe tiếng sứ giả bỗng cất lời xin đi đánh giặc, rồi vươn vai thành tráng sĩ là yếu tố kì ảo đắt giá nhất. Nó cho thấy lòng yêu nước có thể đánh thức sức mạnh ngủ yên trong mỗi người. Bà con làng xóm góp gạo nuôi Gióng lại nói rằng người anh hùng lớn lên từ sức của cả cộng đồng. Cuối truyện, tre đằng ngà vàng óng, những ao hồ liên tiếp và làng Cháy được kể như dấu vết còn lại, kéo câu chuyện về gần đời thực. Đọc trọn truyện ở trang câu chuyện ông Gióng đánh giặc Ân.

Sơn Tinh, Thủy Tinh. Cuộc giao tranh “nước dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu” là cách người xưa hình dung trận chiến chống lũ của cư dân đồng bằng Bắc Bộ thời Hùng Vương. Kết truyện, năm nào Thủy Tinh cũng dâng nước đánh Sơn Tinh: một cách giải thích hiện tượng mưa lũ hằng năm. Ở đây truyền thuyết vừa có lõi lịch sử (thời các vua Hùng), vừa làm việc của một lời giải thích tự nhiên. Văn bản đầy đủ có ở bài truyện vua Hùng kén rể.

Sự tích Hồ Gươm. Lưỡi gươm Lê Thận vớt dưới nước, chuôi gươm Lê Lợi nhặt trên rừng, ghép vào vừa khít: chi tiết kì ảo này nói rằng nghĩa quân Lam Sơn là sự hợp sức của miền ngược lẫn miền xuôi. Khi đất nước yên bình, rùa vàng nổi lên đòi lại gươm, và hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm. Dấu tích còn đó, ai đến Hà Nội cũng có thể nhìn thấy. Muốn đi sâu vào ý nghĩa từng chi tiết, xem bài những bài văn phân tích Sự tích Hồ Gươm.

Truyền thuyết, thần thoại và cổ tích khác nhau thế nào?

Tiêu chí	Thần thoại	Truyền thuyết	Cổ tích
Kể về	Các vị thần, sự hình thành trời đất, muôn loài	Nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử	Số phận con người bình thường trong gia đình, xã hội
Nhân vật	Thần linh	Anh hùng, vua chúa, người có công	Người mồ côi, em út, người nghèo, người tài
Thời gian	Thuở hồng hoang, chưa có lịch sử	Gắn với một thời đại cụ thể	“Ngày xửa ngày xưa”, không xác định
Mục đích	Giải thích thế giới tự nhiên	Tôn vinh, đánh giá nhân vật và sự kiện lịch sử	Gửi gắm ước mơ công bằng, thiện thắng ác
Ví dụ	Thần Trụ Trời	Thánh Gióng	Tấm Cám, Thạch Sanh

Người nghe truyền thuyết thường tin rằng chuyện đã xảy ra thật, ít nhất là phần lõi. Với cổ tích, cả người kể lẫn người nghe đều biết đó là chuyện bịa để răn dạy. Để thấy thần thoại khác ra sao, có thể đọc thần thoại Thần Trụ Trời.

Bài tập nhận biết truyền thuyết có đáp án

Học sinh hay hỏi gì về truyền thuyết

Truyền thuyết là gì lớp 6?

Ở lớp 6, học sinh học truyền thuyết như một thể loại truyện dân gian: kể chuyện người và việc gắn với lịch sử, có chi tiết hoang đường, qua đó nói lên tình cảm, thái độ của người kể. Cần nhớ thêm các đặc điểm: nhân vật phi thường, cốt truyện xoay quanh kì tích, cuối truyện thường nhắc dấu tích.

Thể loại truyền thuyết là gì, thuộc văn học viết hay dân gian?

Thuộc văn học dân gian, loại tự sự. Truyền thuyết được sáng tác và lưu truyền bằng miệng, không có tác giả cụ thể; về sau mới được các nhà sưu tầm ghi chép thành văn bản.

Đặc điểm của truyền thuyết gồm những gì?

Có lõi lịch sử, nhân vật có lai lịch và tài năng khác thường, nhiều chi tiết kì ảo, và hay kết bằng một dấu tích còn lại đến nay. Bốn ý này đủ để trả lời phần lớn câu hỏi nhận biết thể loại.

Kể lại một truyền thuyết thì nên chú ý gì?

Giữ đúng cốt truyện và các chi tiết kì ảo quan trọng, có thể đổi lời kể cho tự nhiên nhưng không thay đổi kết thúc hay dấu tích. Bài mẫu có ở trang văn kể lại truyện dân gian lớp 6.