Thái hậu là tước vị dành cho mẹ của vua đang trị vì, gọi đầy đủ là hoàng thái hậu. Khi con trai lên ngôi, người mẹ, hoặc hoàng hậu của vua đời trước, được triều đình tôn làm thái hậu và đứng ở bậc cao nhất trong hậu cung. Trong sách sử và phim cổ trang, thái hậu nhiều khi còn là người có tiếng nói nặng ký ở triều đình.
| Nghĩa ngắn | Mẹ của vua, gọi đủ là hoàng thái hậu |
| Gốc từ | Hán Việt 太后: thái (rất, bậc trên hết) + hậu (vợ vua) |
| Loại từ | Danh từ, tước hiệu thời phong kiến |
| Bậc trên | Thái hoàng thái hậu (bà nội của vua) |
Ai được tôn làm thái hậu?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi thái hậu là cách nói tắt của hoàng thái hậu; Wiktionary tiếng Việt giảng gọn hơn: mẹ vua. Đây là tước vị, không phải tiếng gọi trong nhà. Nhà vua khi thưa chuyện với mẹ thì gọi là mẫu hậu, tiếng con vua gọi mẹ; còn quan lại, sử sách và người ngoài thì dùng tước hiệu “thái hậu”, “hoàng thái hậu”.
Người được tôn thái hậu thường rơi vào một trong hai trường hợp:
- Mẹ ruột của vua mới, nếu bà vốn là hoàng hậu của vua cha.
- Hoàng hậu của vua đời trước (mẹ cả, gọi là đích mẫu), khi vua mới là con của một phi tần. Lúc ấy mẹ ruột của vua thường chỉ được tôn hoàng thái phi, về sau mới có thể được nâng lên thái hậu.
太后: chữ thái và chữ hậu
Chữ thái (太) theo từ điển Hán Việt có nghĩa là cao, lớn, rất, và được dùng làm tiếng tôn xưng bậc trên cùng: thái tổ, thái học, thái thượng hoàng. Nó không phải chữ thái 態 trong “thái độ”.
Chữ hậu ở đây là 后, nghĩa là vợ vua, như trong hoàng hậu, vương hậu; nó khác chữ hậu 後 nghĩa là “sau”. Ghép lại, thái hậu là “bà hậu bậc trên”, đứng trên cả hoàng hậu đương triều. Cách gọi theo bậc này khá đều: vua cha nhường ngôi thì thành thái thượng hoàng, mẹ vua là thái hậu, bà nội vua là thái hoàng thái hậu.
Những thái hậu sử Việt còn nhắc
Sử Việt có vài bà thái hậu để lại dấu ấn rõ. Hai cái tên học sinh dễ gặp:
- Linh Nhân hoàng thái hậu, tức nguyên phi Ỷ Lan, mẹ vua Lý Nhân Tông. Bà hai lần buông rèm nhiếp chính: một lần khi vua Lý Thánh Tông đi đánh phương Nam, một lần khi con trai lên ngôi còn nhỏ.
- Từ Dụ hoàng thái hậu (báo chí thường viết Từ Dũ), mẹ vua Tự Đức thời Nguyễn. Bà nổi tiếng nghiêm khắc dạy con; những lời dạy ấy được nhà vua chép lại trong sách Từ huấn lục.
Ở Trung Hoa, cái tên quen nhất có lẽ là Từ Hi thái hậu cuối đời Thanh. Chuyện thái hậu nhiếp chính, “buông rèm nghe chính sự”, là đề tài quen của phim cổ trang, cùng với các vai phi tần trong hậu cung và thái giám hầu cận.
Thái hậu khác hoàng hậu, mẫu hậu ở đâu?
| Tước vị, tiếng gọi | Là ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hoàng hậu | Vợ chính của vua đang trị vì | Đứng đầu hậu cung khi chồng còn tại vị |
| Thái hậu (hoàng thái hậu) | Mẹ của vua đang trị vì | Tước hiệu, dùng trong sử sách, chiếu chỉ |
| Thái hoàng thái hậu | Bà nội của vua đang trị vì | Bậc cao nhất trong cung |
| Hoàng thái phi | Mẹ ruột của vua nhưng vốn là phi tần | Đứng sau thái hậu |
| Mẫu hậu | Không phải tước vị | Tiếng vua, con vua gọi mẹ |
Cùng một người phụ nữ có thể đi qua ba nấc: khi chồng làm vua, bà là hoàng hậu; khi con lên ngôi, bà thành thái hậu; khi cháu nội lên ngôi, bà là thái hoàng thái hậu.
Trên mạng, có người gọi đùa mẹ hay bà trong nhà là “thái hậu” để nói ai là người nắm quyền quyết định. Gọi vui thì được, nhưng trong bài văn kể về mẹ, chữ ấy làm câu văn lạc giọng ngay.
Thái hậu qua lời gọi trong cung
Thái hậu là gì trong phim cổ trang?
Là mẹ của hoàng đế, ở cung riêng, được vua và cả hậu cung kính cẩn hỏi han hằng ngày. Trong phim, thái hậu hay là người quyết chuyện hôn nhân, chọn phi, thậm chí xen vào việc triều chính.
Thái hậu và hoàng thái hậu có phải một không?
Phải. “Thái hậu” là cách gọi tắt của “hoàng thái hậu”. Nếu chồng bà chỉ xưng vương chứ không xưng đế, tước tương ứng là vương thái hậu, cũng gọi tắt là thái hậu.
Thái hoàng thái hậu là gì?
Là tước vị của bà nội vua đang trị vì, đứng trên thái hậu. Thời Nguyễn, bà Từ Dụ, mẹ vua Tự Đức, từng giữ tước này khi các cháu của bà nối ngôi.
Thái hậu tiếng Anh là gì?
Thường dịch là Empress Dowager (mẹ của hoàng đế); với mẹ của một vị vua xưng vương thì dùng Queen Dowager hoặc Queen Mother.
Thời Thanh, Từ Hi Thái hậu còn được người trong cung tôn gọi là danh xưng Lão phật gia, danh xưng nay hay bị đem ra trêu người khó tính.