Thành phần gọi đáp là gì? Phân biệt với thành phần cảm thán

Thành phần gọi đáp là bộ phận biệt lập dùng để gọi người nghe hoặc đáp lời họ, nhờ đó mở đầu hay giữ cho cuộc trò chuyện tiếp diễn, như “Này”, “Thưa cô”, “Vâng”. Đi cùng với nó trong sách Ngữ văn là thành phần cảm thán, bộ phận bộc lộ tâm trạng người nói (ôi, trời ơi, chao ôi). Cả hai đứng ngoài nòng cốt câu, bỏ đi thì nghĩa sự việc vẫn còn nguyên.

Khái niệm	Gọi đáp: tạo lập hoặc duy trì quan hệ giao tiếp. Cảm thán: bộc lộ vui, buồn, mừng, giận…
Thuộc	Thành phần biệt lập của câu (cùng với tình thái và phụ chú)
Dấu hiệu nhận biết	Gọi đáp: từ gọi, từ đáp, tên người kèm “ơi”, “ạ”. Cảm thán: ôi, chao ôi, trời ơi, than ôi…
Vị trí	Thường đầu câu, ngăn với phần còn lại bằng dấu phẩy hoặc tách thành câu riêng có dấu chấm than

Thành phần gọi đáp đứng ngoài câu thế nào?

Thử bỏ hai chữ “Thưa cô” khỏi câu “Thưa cô, em xin phép vào lớp.” Câu còn lại vẫn nói đủ việc: em xin phép vào lớp. Cái mất đi là phép lịch sự và sợi dây nối người nói với người nghe. Đó là lí do sách gọi những bộ phận này là biệt lập: chúng không làm chủ ngữ, vị ngữ hay trạng ngữ, không tham gia diễn đạt sự việc, nhưng vẫn có việc riêng của mình.

Việc của thành phần gọi đáp là quản lí cuộc giao tiếp. Có lời dùng để gọi, mở ra một cuộc thoại: “Này, mai cậu có đi học thêm không?”. Có lời dùng để đáp, giữ cho cuộc thoại không đứt: “Vâng, con nghe rồi.”. Có những lời vừa gọi vừa đáp, như “Dạ, thưa bác” khi được hỏi chuyện.

Việc của thành phần cảm thán lại hướng vào bên trong người nói. Tiếng “ôi”, “chao ôi”, “trời ơi” bật ra trước khi người ta kịp nói thành câu, cho biết họ đang mừng, xót, sợ hay tiếc. Nhiều từ ở đây vốn là thán từ, nên có thể đối chiếu thêm với bài hai nhóm thán từ và cách dùng.

Thành phần cảm thán khác gọi đáp ở đâu?

Tiêu chí	Thành phần gọi đáp	Thành phần cảm thán
Hướng tới	Người nghe	Cảm xúc của chính người nói
Công dụng	Mở đầu, duy trì, đáp lại lời trong giao tiếp	Bộc lộ tâm lí: vui, buồn, mừng, giận, ngạc nhiên
Từ ngữ hay gặp	này, ơi, thưa, dạ, vâng, ừ, tên riêng + ơi/ạ	ôi, chao ôi, trời ơi, than ôi, chà, ồ, ối
Có cần người nghe?	Có (dù người nghe có khi vắng mặt)	Không, nói một mình vẫn được
Ví dụ	Bạn ơi, cho mình hỏi đường ra bến xe.	Chao ôi, hoa sữa thơm quá!

Chỗ hay nhầm nằm ở chữ “trời ơi”. Nó có chữ “ơi” như lời gọi, nhưng không ai thật sự gọi trời để nói chuyện; “trời ơi” là tiếng kêu bộc lộ cảm xúc, nên thuộc thành phần cảm thán. Ngược lại, “Mẹ ơi” thường là lời gọi, trừ khi người nói thốt lên vì đau hay sợ mà không định gọi ai.

Bốn bước nhận diện hai thành phần

1. Thử lược bỏ. Bỏ bộ phận nghi ngờ đi; nếu nghĩa sự việc không đổi, đó là thành phần biệt lập.
2. Hỏi “nói với ai?”. Bộ phận hướng tới người nghe (gọi tên, xưng hô, dạ, vâng) là gọi đáp. Bộ phận chỉ cho biết người nói đang thấy thế nào là cảm thán.
3. Nhìn dấu câu. Cả hai thường đứng đầu câu, sau đó là dấu phẩy (“Vâng, …”), hoặc tách thành câu riêng kết thúc bằng dấu chấm than (“Chao ôi! …”). Gọi đáp đôi khi đứng cuối câu: “Con về rồi, mẹ ạ.”
4. Phân biệt với tình thái. Những từ như “chắc chắn”, “hình như”, “có lẽ” nói về độ tin cậy của sự việc, đó là thành phần tình thái trong câu, không phải cảm thán.

Muốn xem cả bốn loại biệt lập trong một bảng, bài bốn thành phần biệt lập và dấu hiệu đã tổng hợp kèm ví dụ.

Gọi đáp và cảm thán trong truyện Lão Hạc

Truyện của Nam Cao gần như là chuỗi lời lão Hạc nói với ông giáo, nên lời gọi đáp xuất hiện dày đặc, và tiếng cảm thán của người kể chuyện cũng vang lên ở những chỗ nặng nhất.

Lời gọi để kéo người nghe lại gần

Này! Ông giáo ạ! Cái giống nó cũng khôn!

“Này!” và “Ông giáo ạ!” đều là thành phần gọi đáp, ở đây tách thành câu riêng. Lão Hạc vừa kể cảnh con chó bị trói, đang nghẹn, nên phải gọi tới hai lần như níu lấy người nghe trước khi nói tiếp. Câu sự việc chỉ là “Cái giống nó cũng khôn!”.

Lời gọi người không còn nghe được

Lão Hạc ơi! Lão hãy yên lòng mà nhắm mắt!

Cuối truyện, ông giáo gọi “Lão Hạc ơi!” khi lão đã mất. Người nghe không còn, nhưng lời gọi vẫn là gọi đáp: nó tạo một cuộc trò chuyện với người đã khuất, khiến lời hứa giữ mảnh vườn nghe như một lời thề.

Tiếng thở dài của người kể

Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta, nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi…

“Chao ôi!” là thành phần cảm thán, bộc lộ nỗi xót xa pha chút tự trách của ông giáo trước khi ông nói ra một suy nghĩ lớn về cách nhìn người. Bỏ hai chữ đó, câu vẫn đủ ý, nhưng mất đi tiếng thở dài làm nên giọng văn Nam Cao. Có thể đọc thêm phần soạn bài Lão Hạc sách Kết nối tri thức để thấy đoạn này trong toàn truyện.

Bài tập tìm thành phần gọi đáp, cảm thán

Gọi đáp, cảm thán trong đề đọc hiểu

Thành phần cảm thán là gì?

Là thành phần biệt lập dùng để bộc lộ tâm lí của người nói như vui, buồn, mừng, giận, ngạc nhiên. Nó thường do thán từ đảm nhận: ôi, chao ôi, trời ơi, than ôi.

Thành phần gọi đáp và thành phần cảm thán có đứng chung một câu được không?

Được, như câu “Nam ơi, ôi, cậu làm tớ hết hồn!” ở bài tập trên. Khi đó mỗi thành phần ngăn với phần còn lại bằng dấu phẩy, và lời gọi thường đứng trước.

Thành phần gọi – đáp viết có dấu gạch không?

Sách giáo khoa viết “thành phần gọi – đáp” có gạch nối để chỉ hai việc gọi và đáp; viết “gọi đáp” liền cũng được hiểu như nhau. Trong bài làm, chọn một cách và giữ thống nhất.

Thành phần gọi đáp có phải là câu đặc biệt không?

Khi đứng trong câu, ví dụ “Bạn ơi, chờ mình với!”, nó là thành phần biệt lập. Khi được tách riêng thành câu có dấu chấm than như “Này!”, nhiều tài liệu xếp nó là câu đặc biệt. Cách gọi tên tùy vào việc đề hỏi về thành phần câu hay kiểu câu.

Thành phần biệt lập gọi đáp, cảm thán học ở lớp mấy?

Ở chương trình cũ, hai thành phần này nằm trong bài Các thành phần biệt lập của Ngữ văn 9. Các tài liệu theo sách mới đưa thành phần biệt lập vào phần tiếng Việt lớp 8.

Một mẹo nhỏ khi viết đoạn văn: đặt “Vâng” hay “Dạ” ở đầu lời đáp của nhân vật, rồi ngăn bằng dấu phẩy. Thiếu dấu phẩy, câu “Vâng con đi ngay” đọc lên dễ bị vấp, và người chấm cũng khó nhận ra bạn đang dùng thành phần gọi đáp.