Phi hư cấu là cách viết dựa trên người thật, việc thật, đưa ra thông tin có thể kiểm chứng, đối lập với hư cấu là sáng tạo từ trí tưởng tượng. Thuật ngữ này dịch từ tiếng Anh non-fiction, còn được gọi là văn học phi hư cấu, không hư cấu. Trong chương trình Ngữ văn, các thể kí như tùy bút, hồi kí, nhật kí, phóng sự là những dạng phi hư cấu tiêu biểu.
| Khái niệm | Phản ánh người thật, việc thật; tôn trọng tính xác thực |
| Nghĩa đối lập | Hư cấu (fiction): sáng tạo từ tưởng tượng |
| Thuộc | Lí luận văn học; cách phân loại tác phẩm, văn bản |
| Dấu hiệu nhận biết | Tên người, địa danh, thời gian có thật; ngôi tác giả xưng “tôi” kể việc mình biết |
Phi hư cấu: chuyện có thật được kể lại
Chữ hư cấu gồm “hư” (không có thật) và “cấu” (dựng lên): dựng nên cái không có thật. Thêm tiền tố “phi” (không phải) phía trước, ta có phi hư cấu: không dựng chuyện, chỉ kể và bàn về những gì đã thật sự xảy ra hoặc đang tồn tại.
Wiktionary tiếng Việt định nghĩa phi hư cấu là các tác phẩm viết nhằm đưa ra sự thật, hoặc ghi chép về chuyện và sự kiện có thật. Tài liệu Ngữ văn 11 khi bàn về kí cũng xếp kí vào nhóm văn xuôi phi hư cấu: nêu đích danh, tả đúng những con người, sự việc có thật, với các chi tiết như tên tuổi, lai lịch, thời gian, địa điểm có thể đối chiếu với đời thực.
Cần hiểu cho đúng: phi hư cấu không có nghĩa là khô khan. Người viết vẫn được chọn chi tiết, sắp xếp, bình luận, bộc lộ cảm xúc. Thứ họ không được làm là bịa ra sự kiện rồi trình bày như thật.
Đặt hư cấu và phi hư cấu cạnh nhau
| Tiêu chí | Hư cấu | Phi hư cấu |
|---|---|---|
| Chất liệu | Nhân vật, sự việc do tác giả tưởng tượng (có thể lấy cảm hứng từ đời thật) | Người thật, việc thật, số liệu thật |
| Cam kết với người đọc | “Đây là một câu chuyện” | “Đây là điều đã xảy ra” |
| Người kể | Người kể chuyện do tác giả tạo ra, có thể khác tác giả | Thường chính là tác giả, xưng “tôi” |
| Thể loại tiêu biểu | Truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện cổ tích | Kí, tiểu sử, sách khảo cứu, bài báo |
| Kiểm chứng | Không cần, và thường không thể | Có thể đối chiếu với tư liệu, nhân chứng |
Ranh giới không phải lúc nào cũng sắc. Tiểu thuyết lịch sử có người thật nhưng lời thoại tưởng tượng; ngược lại, một cuốn truyện kí có cốt truyện chặt chẽ như truyện. Ở Mỹ, cuốn In Cold Blood (Máu lạnh) của Truman Capote dựng lại một vụ án mạng có thật bằng kỹ thuật tiểu thuyết và được gọi là “tiểu thuyết phi hư cấu”; sau này chính độ chính xác của vài cảnh trong sách lại bị đem ra tranh luận. Muốn hiểu bên hư cấu kỹ hơn, xem bài tiểu thuyết và đặc trưng của thể loại.
Nhận ra một văn bản phi hư cấu nhờ đâu?
Khi đọc một đoạn văn lạ, hãy dò bốn dấu hiệu sau:
- Chi tiết xác định: tên người có thật, địa danh cụ thể, ngày tháng năm, con số. Những chi tiết này có thể kiểm tra được.
- Người kể là tác giả: “tôi” trong hồi kí, nhật kí, du kí chính là người cầm bút, không phải một nhân vật đặt tên khác.
- Mục đích ghi lại, thông tin, bày tỏ: văn bản muốn cho người đọc biết điều gì đó có thật hoặc chia sẻ cảm nghĩ trước điều có thật, chứ không chủ yếu kể một câu chuyện tưởng tượng.
- Có thể có tư liệu đi kèm: ảnh, thư từ, trích báo, chú thích nguồn.
Một dấu hiệu dễ gây nhầm: có lời thoại hay miêu tả nội tâm không có nghĩa là hư cấu cả bài. Trong kí, tác giả vẫn có thể thêm những chi tiết tưởng tượng nhỏ như suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật, lời đối đáp tự nhiên. Chương trình Ngữ văn 11 gọi đó là sự kết hợp giữa hư cấu và phi hư cấu, và yêu cầu học sinh chỉ ra phần nào kiểm chứng được, phần nào do người viết tưởng tượng thêm.
Những dạng văn phi hư cấu thường gặp
Trong văn học, nhóm phi hư cấu quen thuộc nhất với học sinh là các thể kí, mỗi thể có điểm nhấn riêng:
- Tùy bút, tản văn: ghi chép tự do, nặng cảm xúc và suy tư của “tôi” trước sự việc, con người. Hai thể này được phân biệt kỹ ở bài tùy bút và cách nhận biết thể loại.
- Hồi kí, tự truyện: người viết kể lại quãng đời đã qua của chính mình.
- Nhật kí: ghi theo ngày, viết cho chính mình, nên thường rất thật.
- Du kí: ghi chép về chuyến đi, vùng đất.
- Phóng sự, kí sự: điều tra, ghi lại sự kiện xã hội, đậm tính thời sự.
- Truyện kí: kể về một người thật theo kiểu có cốt truyện, cho phép hư cấu ở mức độ nhất định.
Ngoài văn chương, phi hư cấu còn gồm tiểu sử, sách lịch sử, sách khoa học phổ thông, sách kỹ năng, bài báo, văn bản thông tin. Ở nhà sách, kệ “non-fiction” chính là kệ dành cho những loại sách này.
Phi hư cấu trong bài học Ngữ văn
Tùy bút Cốm của Thạch Lam. Bài viết về cốm làng Vòng nêu đúng địa danh có thật, đúng cách làm cốm, đúng thói quen dùng cốm làm sêu tết. Cái hay nằm ở cảm xúc của người viết trước một thức quà quê: không cần bịa thêm sự kiện nào, văn vẫn mềm và thơm. Đọc lại tác phẩm ở bài tùy bút về cốm của Thạch Lam.
Nhật kí Đặng Thùy Trâm. Đây là những trang nhật kí có thật của một nữ bác sĩ ở chiến trường. Sức nặng của văn bản đến từ chỗ người đọc biết mọi dòng đều là thật: tên người, nơi chốn, nỗi nhớ nhà, những ca mổ trong rừng. Tác dụng của tính phi hư cấu ở đây là tạo niềm tin và sự xúc động mà một nhân vật tưởng tượng khó có được. Câu hỏi đọc hiểu có trong bài soạn bài Nhật kí Đặng Thùy Trâm.
Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự. Văn bản này nằm trong bài truyện kí ở Ngữ văn 11 bộ Chân trời sáng tạo. Phần phi hư cấu là con người, địa danh, những năm cuối đời của cụ Phan ở Huế; phần hư cấu là lời đối thoại, chi tiết sinh hoạt được tác giả tái hiện cho sinh động. Tóm tắt và phân tích có ở bài giới thiệu văn bản Ngôi nhà tranh ở Bến Ngự.
Luyện nhận diện phi hư cấu
Câu 1: Văn bản nào dưới đây thuộc loại phi hư cấu: (a) truyện cổ tích Tấm Cám, (b) một bài phóng sự về làng nghề, (c) truyện ngắn có nhân vật tên Minh, (d) nhật kí chuyến đi Sa Pa của chính em?
Đáp án: (b) và (d). Phóng sự và nhật kí ghi lại việc có thật. Truyện cổ tích và truyện ngắn có nhân vật, sự việc do người kể sáng tạo, nên thuộc hư cấu.
Câu 2: Chỉ ra chi tiết phi hư cấu trong câu: “Sáng 5/9, chị Lan dắt con đến Trường Tiểu học Kim Đồng, trời đổ mưa, chị thầm nghĩ con mình đã lớn thật rồi.”
Đáp án: Ngày 5/9, tên trường, việc trời mưa là chi tiết có thể kiểm chứng. “Chị thầm nghĩ…” là suy nghĩ nội tâm, người ngoài không kiểm chứng được; nếu câu này nằm trong một bài kí, đó là chỗ người viết được phép tưởng tượng thêm.
Câu 3: Vì sao hồi kí được xếp vào phi hư cấu dù tác giả có thể nhớ sai vài chi tiết?
Đáp án: Vì người viết cam kết kể lại đời mình như nó đã diễn ra, người thật việc thật. Nhớ sai là giới hạn của trí nhớ, khác với cố ý bịa sự kiện. Nếu cố ý bịa rồi trình bày như thật, văn bản đánh mất tư cách phi hư cấu.
Câu 4: Nêu tác dụng của yếu tố phi hư cấu trong một bài kí.
Đáp án: Tạo niềm tin cho người đọc, giúp văn bản có giá trị tư liệu, khiến cảm xúc của tác giả có điểm tựa thật nên dễ lay động. Khi kết hợp với chi tiết tưởng tượng, bài kí vừa đáng tin vừa sinh động.
Phi hư cấu ở nhà sách và trong đề thi
Văn học phi hư cấu là gì?
Là bộ phận văn học viết về người thật, việc thật, gồm các thể kí như tùy bút, tản văn, hồi kí, nhật kí, du kí, phóng sự, truyện kí. Người viết vẫn dùng nghệ thuật ngôn từ nhưng không bịa sự kiện.
Sách phi hư cấu là gì?
Là sách viết về sự thật: tiểu sử, hồi kí, lịch sử, khoa học phổ thông, kỹ năng, khảo cứu. Trên kệ sách nước ngoài, loại này mang nhãn non-fiction.
Yếu tố hư cấu và phi hư cấu trong kí khác nhau thế nào?
Phi hư cấu là phần kiểm chứng được: tên người, địa danh, thời gian, sự kiện. Hư cấu là phần người viết tưởng tượng thêm cho sinh động, như suy nghĩ nhân vật, lời thoại, chi tiết phụ, nhưng không được làm sai lệch sự thật chính.
Phi hư cấu tiếng Anh là gì?
Là non-fiction (hoặc nonfiction). Dạng viết phi hư cấu giàu chất văn còn được gọi là creative non-fiction.