Ngôi thứ 2 là gì? Đại từ ngôi thứ hai và lối kể chuyện xưng bạn

Ngôi thứ 2 là ngôi chỉ người đang nghe, người được nói tới trực tiếp trong cuộc trò chuyện: bạn, cậu, mày, anh, chị, các em… Học sinh gặp cụm này ở hai chỗ. Trong ngữ pháp, ngôi thứ hai là một vị trí giao tiếp. Trong văn tự sự, ngôi kể thứ 2 là lối kể hiếm gặp, khi người kể gọi thẳng nhân vật chính là “bạn”.

Khái niệm	Ngôi chỉ người nghe, người được hướng lời tới trực tiếp
Từ tiêu biểu	bạn, cậu, mày, ngươi, các bạn, chúng mày; danh từ thân tộc khi dùng để gọi (anh, chị, em, ông, bà)
Thuộc	Phạm trù ngôi của đại từ (ngữ pháp); cách chọn người kể (văn tự sự)
Dấu hiệu nhận biết	Từ ấy chỉ đúng người đang nghe, thay được bằng “bạn” mà câu vẫn giữ nghĩa

Ngôi thứ 2 là người đang nghe

Mọi cuộc nói chuyện đều có ba vai. Người nói đứng ở ngôi thứ nhất, người nghe ở ngôi thứ hai, còn người hay vật được nhắc tới mà không có mặt trong cuộc trao đổi thì ở ngôi thứ ba. Các nhà ngữ pháp gọi chuyện ai nói, ai nghe, ai bị nhắc tới là phạm trù ngôi, và tiếng Việt thể hiện nó chủ yếu qua từ xưng hô. Ngôi thứ hai, vì thế, chỉ có nghĩa khi có một người đang đứng trước mặt (hay đang đọc tin nhắn) để nhận lời.

Trong tiếng Việt, đại từ ngôi thứ hai thuần chất không nhiều: mày, ngươi, bay, mi, cậu. Phần lớn thời gian người Việt gọi nhau bằng danh từ chỉ quan hệ họ hàng như anh, chị, em, cô, chú, bác, ông, bà. Những từ này chỉ “lên ngôi” thứ hai khi dùng để gọi người nghe. Bảng tổng hợp các đại từ chia theo ngôi và số có ở bài đại từ nhân xưng theo ngôi và số.

Hai chỗ dùng: trong câu nói và trong lời kể

Ngôi thứ hai trong ngữ pháp

Đây là nghĩa gặp nhiều nhất. Câu “Cậu làm xong bài chưa?” có chủ ngữ ở ngôi thứ hai. Số ít là một người nghe (bạn, mày, em), số nhiều là nhiều người nghe (các bạn, chúng mày, các em, bọn bay). Tiếng Việt không chia động từ theo ngôi như tiếng Pháp hay tiếng Nga, nên ngôi chỉ lộ ra qua từ xưng hô.

Ngôi kể thứ hai trong truyện

Ở văn tự sự, ngôi kể là chỗ đứng của người kể chuyện. Người kể xưng “tôi” là ngôi thứ nhất; người kể đứng ngoài, gọi nhân vật bằng tên hay “anh ta”, “cô ấy” là ngôi thứ ba. Ngôi kể thứ 2 thì lạ hơn: người kể gọi nhân vật chính là “bạn” và kể lại việc “bạn” làm, như thể đang nói vào tai người đọc. Ví dụ tự viết: “Bạn mở cửa lớp. Ba mươi cái đầu quay lại. Bạn chợt hiểu mình đã đi muộn đúng vào giờ kiểm tra.”

Chương trình Ngữ văn phổ thông chủ yếu dạy hai ngôi còn lại; muốn so lại, xem dấu hiệu của ngôi kể thứ nhất và người kể chuyện giấu mình ở ngôi thứ ba.

Ngôi thứ hai trong thơ và tiểu thuyết

Một câu hỏi gửi “anh” ở thôn Vĩ

Sao anh không về chơi thôn Vĩ?

Câu mở đầu Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử dùng “anh” ở ngôi thứ hai: một lời trách, lời mời hướng tới người nghe. Cái hay là người nghe ấy không rõ là ai. Có người đọc thành lời cô gái thôn Vĩ, có người đọc thành nhà thơ tự hỏi chính mình. Chính sự mơ hồ của ngôi thứ hai làm câu thơ vừa thân mật vừa xa vắng. Bài phân tích khổ đầu bài thơ về thôn Vĩ bàn kĩ chỗ này.

Bức thư: nơi ngôi thứ hai tự nhiên nhất

Thư từ là thể văn mà ngôi thứ hai có mặt gần như ở mỗi câu: “Bố ơi, bố có khỏe không?”, “Con biết mẹ lo lắm.” Người viết xưng ngôi thứ nhất, người nhận ở ngôi thứ hai, nên khi học viết thư, các em đang luyện chính cách dùng ngôi này. Có thể đọc các mẫu trong bài văn viết thư của học sinh lớp 4.

Tiểu thuyết kể bằng “bạn”

Văn học thế giới có vài cuốn nổi tiếng nhờ kể trọn bằng ngôi thứ hai. La Modification (1957) của Michel Butor gọi nhân vật là “vous” suốt chuyến tàu từ Paris đi Rome. Bright Lights, Big City (1984) của Jay McInerney dùng “you” để kéo người đọc vào những đêm lạc lối ở New York. Giới phê bình hay nhắc hai cuốn này như ví dụ hiếm hoi, vì giữ được ngôi thứ hai suốt một cuốn sách là chuyện khó.

Nhận ra ngôi thứ hai bằng ba phép thử

1. Hỏi “từ này chỉ ai?”. Nếu nó chỉ đúng người đang nghe hay đang đọc thì đó là ngôi thứ hai. “Anh” trong “Anh ăn cơm chưa?” là ngôi thứ hai; “anh” trong “Anh đi làm về muộn” do người vợ kể với hàng xóm lại là ngôi thứ ba.
2. Thay bằng “bạn”. Đặt “bạn” vào chỗ từ cần xét. Nếu câu vẫn giữ nghĩa (chỉ đổi sắc thái lịch sự) thì từ đó đang ở ngôi thứ hai.
3. Tách lời thoại khỏi lời kể. Truyện ngôi thứ ba vẫn có lời thoại chứa “mày”, “cậu”. Chỉ khi “bạn” nằm trong chính lời người kể, không nằm trong ngoặc kép của nhân vật, mới tính là ngôi kể thứ hai.

Một từ dễ đánh lừa là mình. Vợ chồng gọi nhau “mình ơi” thì “mình” ở ngôi thứ hai; một bạn nhỏ nói “mình đi học đây” thì “mình” lại là ngôi thứ nhất. Từ ta cũng vậy, lúc là “tôi”, lúc là “chúng ta”.

Đặt ba ngôi cạnh nhau

Tiêu chí	Ngôi thứ nhất	Ngôi thứ hai	Ngôi thứ ba
Chỉ ai	Người nói	Người nghe	Người, vật được nhắc tới
Từ tiêu biểu	tôi, tớ, mình, chúng tôi	bạn, cậu, mày, các bạn	nó, hắn, họ, anh ấy
Khi làm ngôi kể	Người kể xưng “tôi”	Người kể gọi nhân vật chính là “bạn”	Người kể đứng ngoài, gọi tên nhân vật
Hiệu quả	Gần gũi, chân thực, lộ nội tâm	Kéo người đọc vào vai, tạo cảm giác đối thoại	Bao quát, khách quan
Mức phổ biến trong truyện	Nhiều	Rất ít	Nhiều nhất

Ngoài truyện, ngôi thứ hai xuất hiện dày đặc trong lời hướng dẫn (“Bạn nhấn nút nguồn…”), quảng cáo và sách trò chơi phiêu lưu cho người đọc tự chọn lối đi.

Năm bài tập nhận diện ngôi thứ hai

Ngôi thứ hai trong tiếng Anh, trong thư và trong bài văn

Ngôi thứ hai là gì trong tiếng Anh?

Tiếng Anh gọi là second person, đại từ chính là you, dùng chung cho cả số ít lẫn số nhiều; tính từ sở hữu là your. Dạng cổ thou chỉ còn trong văn bản xưa.

Ngôi kể thứ 2 là gì, có phải ngôi kể thứ hai không?

Là một. Viết “thứ 2” hay “thứ hai” đều chỉ lối kể mà người kể gọi nhân vật chính bằng “bạn” (hoặc “anh”, “em”) ngay trong lời kể.

Viết bài văn kể chuyện ở trường có nên dùng ngôi thứ hai không?

Đề thường yêu cầu ngôi thứ nhất hoặc thứ ba, nên làm bài kiểm tra thì bám theo yêu cầu đó. Ngôi thứ hai hợp với bài viết sáng tạo ngắn, nhật kí gửi chính mình hay thư; dùng trong bài thi dễ bị cho là lạc yêu cầu.

Đại từ ngôi thứ 2 gồm những từ nào?

Số ít có mày, mi, cậu, bạn, ngươi; số nhiều có chúng mày, bay, các bạn, các cậu. Thêm vào đó là cả loạt danh từ thân tộc dùng để gọi người nghe như anh, chị, em, ông, bà, cô, chú, tùy tuổi tác và độ thân.