Soạn bài Đăm Săn đi bắt nữ thần Mặt Trời – Kết nối tri thức lớp 10

Gợi ý trả lời (tóm lược từ bài viết của tác giả Trương Bi trên báo Đắk Lắk, 04/7/2015, và các tư liệu về văn hóa Ê-đê):

• Nơi cư trú: người Ê-đê sống chủ yếu ở cao nguyên Đắk Lắk (ngoài ra ở Đắk Nông, Gia Lai, Phú Yên, Khánh Hòa), quần cư thành buôn làng, gắn với canh tác nương rẫy.
• Nhà ở: nhà dài sàn gỗ, dáng như con thuyền, gồm gian khách (gah) và gian ở (ôk) chia buồng cho từng cặp vợ chồng; cầu thang lên nhà tạc hình trăng lưỡi liềm và đôi bầu ngực, tượng trưng cho quyền uy của người phụ nữ.
• Chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, chàng trai về ở nhà vợ, con gái út thừa kế tài sản; phụ nữ làm chủ nhà dài, chủ bến nước; cô gái chủ động tìm chồng.
• Bến nước: là linh hồn của buôn làng; buôn thường mang tên người tìm ra bến nước; hằng năm có lễ cúng bến nước.
• Cồng chiêng, lễ hội: cồng chiêng là vật thiêng, gắn với mọi nghi lễ trong vòng đời con người; rượu cần không thể thiếu trong các lễ hội như cúng bến nước, mừng lúa mới, bỏ mả…
• Sử thi (klei khan): được hát kể trong nhà dài vào những đêm trăng, mùa lễ hội; tiêu biểu là Đăm Săn, Khing Jú, Đăm Di…
• Trang phục: phụ nữ mặc váy tấm quấn quanh eo và áo chui đầu (ao mniê); nam giới đóng khố, mặc áo (ao êkei); vải dệt thổ cẩm nền chàm, điểm hoa văn đỏ, vàng, trắng.

Mặt trời đem lại ánh sáng, hơi ấm và sự sống nên được nhiều nền văn hóa tôn thờ:

• Ai Cập cổ đại: thần Mặt Trời Ra là vị thần tối cao, pharaoh được coi là con của thần; pharaoh Akhenaten từng tôn thờ đĩa mặt trời Aten.
• Lưỡng Hà: thần Utu (Shamash) vừa là thần Mặt Trời vừa là thần công lí, chân lí.
• Hy Lạp cổ đại: thần Helios đánh cỗ xe lửa đi qua bầu trời mỗi ngày, nhìn thấu mọi việc trên trần gian.
• Inca: thần Inti được tôn thờ, vua Inca được coi là con của thần Mặt Trời; lễ hội Inti Raymi vẫn được tổ chức hằng năm.
• Aztec: thần Tonatiuh; người Aztec tin phải dâng lễ hiến tế để mặt trời tiếp tục vận hành.
• Nhật Bản: nữ thần Mặt Trời Amaterasu được coi là tổ tiên của hoàng gia.
• Việt Nam: hình mặt trời nhiều tia ở trung tâm mặt trống đồng Đông Sơn thể hiện tín ngưỡng thờ mặt trời của cư dân nông nghiệp lúa nước.

→ Nhìn chung, mặt trời tượng trưng cho sự sống, sức mạnh, quyền lực, ánh sáng và sự vĩnh hằng. Trong sử thi Đăm Săn, Nữ Thần Mặt Trời là hình tượng thiêng liêng, đẹp đẽ, quyền năng mà con người khó vươn tới.

Các chi tiết là:

– Đăm Săn giậm chân lên sàn sân, hai lần sàn sân làm như vỗ cánh, bảy hàng cột nhà chao qua chao lại từ đông sang tây.

– Đăm Săn giắt chà gạc lên, rồi ngồi xuống, nghênh nghênh như con rắn trong hang, ngang hàng như con cọp trong đầm, như con tê giác trong thung.

– Đăm Săn nói nói cười cười, tiếng oang oang như sấm gầm sét dậy.

Đăm Săn được tiếp đón như một khách quý trong nhà Đăm Par Kvây, họ trải chiếu, mang thuốc sợi, thuốc lá, trầu cho Đăm Săn hút, ăn. Họ giết gà, giã gạo, nấu cơm mời Đăm Săn. Không những thế còn mang rất nhiều thứ rượu quý mời chàng uống.

Khi ở nhà Đăm Par Kvây, khi biết ý định đến nhà Nữ Thần Mặt Trời của Đăm Săn, mọi người đều khuyên chàng không nên đi, bởi “rừng này nhiều cọp, đường này nhiều rắn, không ai vào bắt Nữ Thần Mặt Trời được đâu! Đường đi hái cà người ta trồng chông lớn, đường đi hái ớt người ta trồng chông nhỏ, người lớn đi chết đằng người lớn, nhà giàu đi chết đằng nhà giàu, dũng tướng đi chết đằng dũng tướng”. Cho nên, có thể dự đoán hành trình không dễ dàng của Đăm Săn khi tới nhà Nữ Thần Mặt Trời.

Lời khuyên như sau:

“Tôi cột diêng bằng thừng, tôi trói diêng bằng dây, tôi không cho diêng đi vào đấy đâu. Tôi xin cúng cầu phúc cho diêng một lợn, tôi xin tiễn chân diêng một trâu, tôi không cho diêng đi vào rừng thiêng của nhà Trời đâu. Ở đây, chông lớn nhiều như lông chim, chông nhỏ nhiều như lông chó, con sóc nhảy vào thân nó cũng khó mà vẹn toàn nữa là!”

Đăm Săn cương quyết, không run sợ trước những lời cảnh báo đó mà ngược lại còn quyết tâm đi hơn “Gặp cọp, tôi sẽ giết cọp. Gặp tê giác, tôi sẽ giết tê giác”. Đăm Săn tự tin và không ai dám chống lại người tù trưởng giàu mạnh.

Ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời trong văn bản với phần chú thích được miêu tả giống nhau.

Ngôi nhà của Nữ Thần Mặt Trời được miêu tả trong hiện lên đẹp đẽ và lấp lánh với mọi thứ bằng vàng, cho thấy sự sang trọng và giàu có. Khung cảnh của nhà Nữ Thần Mặt Trời tấp nập, náo nhiệt.

Đó là hình ảnh xinh đẹp, uy quyền và được mọi người tôn kính.

Bởi vì, nàng còn phải lo cho sinh mệnh, sự sống của rất nhiều loài vật trên Trái Đất này. Hơn nữa, nàng còn là con của Trời nên nàng không thể đi cùng Đăm Săn.

Khi bị từ chối, Đăm Săn ban đầu vẫn giữ thái độ kiên quyết, “tôi không về”, “có lấy được nàng tôi mới về”,… Nhưng sau đó, chàng đành từ bỏ, vì sự kiên định của Nữ Thần Mặt Trời. Cho nên chàng nói: “Tôi đành quay về làng hoang nhà cũ của tôi vậy”.

Có thể Đăm Săn bị Trời trừng phạt vì dám làm mất tôn nghiêm người con gái của Trời.

Nếu lãng mạn và giàu trí tưởng tượng hơn nữa, thì có thể Nữ Thần Mặt Trời cảm cái sự chân tình của Đăm Săn mà cùng đi với chàng để bảo vệ tình yêu, như quyền tự do luyến ái của xã hội hiện đại ngày nay. Kết thúc như vậy thì đẹp biết bao!

Đó là:

– Đăm Săn đi gặp “ơ diêng” – người bạn, bằng hữu thân thiết của mình là Đăm Par Kvây để nói về ý định đi bắt Nữ Thần Mặt Trời của mình.

– Đăm Săn lên đường ra đi, đến nhà của Nữ Thần Mặt Trời, vượt biết bao là rừng rậm núi xanh.

– Đăm Săn nói chuyện với Nữ Thần Mặt Trời về việc muốn nàng làm người vợ lẽ của mình với thái độ rất kiên quyết và bị từ chối.

– Đăm Săn ra về, nhưng ngựa của chàng bị lún dần xuống mặt đất và cuối cùng của người và ngựa đều chết chìm.

– Lời kể: “họ đi suốt tháng suốt năm, lúc nghe sông nước rì rào, lúc nghe biển cả gào thét, người cưỡi ngựa đực, người cưỡi ngựa cái, ngựa thổ hổn ha hổn hển”, “bọn đàn ông con trai trong làng chạy ra tận giếng làng để xem, còn bọn đàn bà con gái thì đứng nhìn từ các sàn sân”,…

– Lời miêu tả: cường điệu, ngợi ca “Đăm Săn… đầu đội khăn nhiễu, vai mang mai hoa… tiếng oang oang như sấm gầm sét dậy”, “người đi ra đi vào nhà trong nhà ngoài đưa mắt nhìn chàng, thấy chàng oai như một vị thần”…

– Lời thoại:

“Mặc, diêng cứ để tôi làm bàn trang tôi san đường tôi đi. Gặp cọp, tôi sẽ giết cọp. Gặp tê giác, tôi sẽ giết tê giác”

+ “…  thử hỏi có ai dám chống lại Đăm Săn này…”

+ “… có lấy được nàng tôi mới về”

Những lời thoại, lời kể và miêu tả trên đã góp phần thể hiện tính cách, đặc điểm của nhân vật một cách chi tiết và rõ nét hơn cả về ngoại hình lẫn tính cách. Hình ảnh của Đăm Săn xuất hiện trong mắt dân làng cho thấy sự khác biệt và phi thường của chàng, những lời nói, hành động của Đăm Săn thể hiện sự kiên cường, dũng cảm và có khát vọng lớn lao của chàng.

Những đặc trưng của lời văn sử thi cũng được thể hiện rất rõ trong đoạn trích này như:

– Giọng kể văn xuôi xen lẫn văn vần: “Chàng đi hết rừng rậm đến núi xanh… là đẹp thật!”; “Đăm Săn xuống ngựa, tháo yên,… một ngôi nhà như vậy cả”.

– Sử dụng yếu tố thành ngữ, tục ngữ, những từ ngữ cổ

– Hình thức nghệ thuật ngôn ngữ dân gian

– Hình ảnh: giàu tính cường điệu.

Người kể chuyện trong đoạn trích này là ngôi kể thứ ba.

Hình thức kể chuyện sử thi của người Ê-đê:

• Người Ê-đê gọi sử thi là klei khan (klei: lời, bài; khan: hát kể) – một hình thức kể chuyện tổng hợp, vừa hát vừa kể, mang ý nghĩa ngợi ca.
• Mỗi bài khan rất dài (hàng nghìn, có khi hàng vạn câu), nghệ nhân phải kể nhiều đêm liền mới hết.
• Không gian diễn xướng: gian khách của nhà dài vào những đêm trăng, mùa lễ hội sau mùa rẫy (mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 3), lễ bỏ mả; ngoài ra còn ở chòi rẫy, trên đường lên rẫy hay khi chăn trâu bò.
• Người nghe gồm già trẻ, gái trai trong buôn, nhiều khi say sưa nghe suốt đêm đến sáng; giọng kể của nghệ nhân lúc trầm hùng, lúc tha thiết, bay bổng.
• Hiện nay không gian diễn xướng sử thi và lớp nghệ nhân hát kể đang có nguy cơ mai một, cần được bảo tồn.

Ý nghĩa về hình tượng Nữ Thần Mặt Trời trong sử thi Đăm Săn là biểu tượng của thiên nhiên kỳ vĩ, dữ dội, mà con người khó lòng chinh phục được.

Hình tượng anh hùng Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời là đại diện cho ước mơ khát vọng đẹp đẽ của cộng đồng trong công cuộc chinh phục thiên nhiên. Tuy nhiên, bao giờ, cũng vậy, khi những gì vượt qua giới hạn con người thì kết quả tất yếu là sự thất bại.

Phong tục đón khách: khi có người đến thăm nhà, người hầu sẽ chạy ra đón tiếp, thể hiện sự hiếu khách.

– Quan niệm vạn vật hữu linh

– Kính trọng người anh hùng

* Tương đồng:

– Đề cao, coi trọng vị trí của người anh hùng trong xã hội

– Sử dụng những từ ngữ cổ, những yếu tố thành ngữ, tục ngữ

– Sử dụng chất liệu ngôn từ văn học dân gian

* Sự tương đồng về nội dung của sử thi Iliad và sử thi Đăm Săn

– Phản ánh văn hoá vật chất dồi dào, phong phú

– Phản ánh đời sống văn hoá tinh thần đa dạng

. Các quan hệ quan hệ gia đình, xã hội

– Ca ngợi nhân vật anh hùng mang sức mạnh cộng đồng

* Sự tương đồng về nghệ thuật của sử thi Iliad và sử thi Đăm Săn 

– Sự tương đồng về xây dựng cốt truyện

– Sự tương đồng về nghệ thuật xây dựng nhân vật sử thi .

– Sự tương đồng về nghệ thuật kể chuyện

– Sự tương đồng về nghệ thuật miêu tả .

– Sự tương đồng về tính chất kịch

* Khác biệt:

– Sử thi anh hùng Hy Lạp cổ đại:

+ Đặt người anh hùng trong hoàn cảnh giữa lợi ích của cộng đồng và cá nhân, phải đưa ra sự lựa chọn, để từ đó khẳng định phẩm chất, vẻ đẹp của người anh hùng.

+ Các yếu tố ngoại cảnh như gia đình, dân tộc được xây dựng và nhắc đến khá nhiều.

– Thường kể về những sự việc có ý nghĩa thay đổi lớn lao, quy mô lớn.

+ Hình tượng nhân vật hoành tráng, hào hùng.

+ Biến cố được nhắc tới trong tác phẩm thường là những biến cố lớn, ảnh hưởng tới cả dân tộc, đất nước.

– Sử thi anh hùng Ê-đê:

+ Người anh hùng mang trong mình hoài bão, khát vọng lớn lao, muốn tự mình chinh phục.

+ Không nói nhiều đến những yếu tố ngoại cảnh như mâu thuẫn, gia đình, xã hội mà tập trung thể hiện nhân vật chính.

+ Nhân vật anh hùng thường thuộc ba loại chính: chiến đấu chống quái vật, người anh hùng đi hỏi vợ, sự trả thù của dòng họ.