Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời là đoạn trích sử thi Ê-đê học ở Bài 4 “Sức sống của sử thi” sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức; cùng sự việc này, sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo đưa vào Bài 2 dưới tên đọc mở rộng Đăm Săn đi chinh phục nữ thần Mặt Trời. Bài viết tóm lược nội dung, giới thiệu sử thi Đăm Săn, xuất xứ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy của đoạn trích.
Nội dung văn bản Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời
Đoạn trích kể chặng cuối trong cuộc đời người anh hùng Đăm Săn: đã giàu mạnh, danh tiếng lẫy lừng, chàng vẫn muốn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời về làm vợ.
Bản dịch in trong sách giáo khoa là của Nguyễn Hữu Thấu, còn trong thời hạn bảo hộ, nên dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; em đọc toàn văn trong SGK (Kết nối tri thức, tập một, Bài 4).
Đăm Săn ở nhà Đăm Par Kvây. Sau khi đánh thắng Mtao Grư, Mtao Mxây và trở thành tù trưởng giàu mạnh, Đăm Săn cưỡi ngựa đi suốt tháng suốt năm, đến làng người bạn kết nghĩa Đăm Par Kvây. Chàng được đón tiếp trọng thể: trải chiếu, dọn trầu thuốc, giết gà, mở ché rượu, đánh chiêng. Nghe Đăm Săn rủ đi bắt Nữ Thần Mặt Trời, Đăm Par Kvây hết lời can ngăn vì rừng thiêng của Nhà Trời đầy chông, thú dữ, xương người, lại có Rừng Đen đất nhão đã chôn vùi nhiều tù trưởng. Đăm Săn vẫn quyết đi: “Gặp cọp, tôi sẽ giết cọp. Gặp tê giác, tôi sẽ giết tê giác.” Đăm Par Kvây dặn bạn phải thúc ngựa qua rừng khi trời còn tối, vì mặt trời lên thì đất sẽ nhão ra.
Hành trình và cuộc gặp Nữ Thần. Đăm Săn băng qua rừng rậm, núi xanh, “cỏ tranh xé tay, gai mây đâm chân”, tới vùng đất nơi người anh giữ mặt trời, người em giữ mặt trăng. Ngôi nhà của Nữ Thần lộng lẫy: cầu thang như cầu vồng, cối và chày giã gạo bằng vàng, voi vây sàn sân, chiêng cồng đầy nhà. Nữ Thần xuất hiện rực rỡ, váy “ánh như sét, loáng như chớp”. Đăm Săn ngỏ ý muốn đưa nàng về làm vợ lẽ, làm chị em với Hơ Nhị, Hơ Bhị. Nữ Thần từ chối: nếu nàng rời nơi cuối đất chân trời, muôn loài, cỏ cây, sông suối sẽ chết khô. Đăm Săn nài nỉ không được, đành ra về dù Nữ Thần cảnh báo chàng sẽ chết; chàng đáp: “Sống được chết đành! Tôi về đây.”
Cái chết trong Rừng Đen. Mặt trời mỗi lúc một lên cao, đất rừng nhão dần. Ngựa của Đăm Săn lún tới đầu gối, tới bẹn; đến lúc mặt trời đứng bóng thì cả ngựa lẫn người chìm hẳn xuống bùn.
Bản Đăm Săn đi chinh phục nữ thần Mặt Trời trong sách Chân trời sáng tạo (tập một, trang 51 – 53) ngắn hơn: phần đầu bắt vào hành trình băng rừng tới nhà nữ thần, trọng tâm là cuộc gặp gỡ và lời từ chối, rồi đến cảnh Đăm Săn trở về. Vì vậy các ý phân tích dưới đây dùng được cho cả hai bộ sách.
Thông tin tác giả: sử thi Đăm Săn của người Ê-đê
Đoạn trích không có tác giả cá nhân. Tác giả là dân gian Ê-đê – cộng đồng cư dân sống chủ yếu ở cao nguyên Đắk Lắk. Sử thi được lưu truyền bằng hình thức khan (hát kể): nghệ nhân kể khan (pô khan) diễn xướng suốt nhiều đêm bên bếp lửa nhà dài, trong các dịp lễ hội. Mỗi lần kể, nghệ nhân có thể thêm bớt, vì thế sử thi luôn có nhiều dị bản.
Đăm Săn (còn gọi là Khan Đăm Săn, Bài ca chàng Đăm Săn) là sử thi anh hùng tiêu biểu nhất của người Ê-đê và của cả kho tàng sử thi Tây Nguyên. Tác phẩm được người Pháp Léopold Sabatier ghi chép, công bố bản tiếng Pháp từ đầu thế kỉ XX; về sau có nhiều bản sưu tầm, dịch sang tiếng Việt. Đoạn trích trong SGK lấy theo bản của Nguyễn Hữu Thấu: Sử thi Ê-đê – Khan Đăm Săn và Khan Đăm Kteh Mlan, tập II (NXB Chính trị quốc gia, 2003).
Nội dung sử thi xoay quanh cuộc đời Đăm Săn. Theo tục nối dây, chàng phải lấy hai chị em Hơ Nhị, Hơ Bhị; chàng chống lại nhưng cuối cùng phải nghe theo Trời. Từ đó Đăm Săn trở thành tù trưởng giàu mạnh, đánh thắng hai tù trưởng cướp vợ mình là Mtao Grư và Mtao Mxây, chặt cây thần khiến hai vợ chết rồi lên xin Trời cứu sống. Cuối cùng chàng đi bắt Nữ Thần Mặt Trời và chết trong Rừng Đen; về sau, Đăm Săn cháu tiếp nối con đường của cậu.
Sử thi phản ánh xã hội mẫu hệ Ê-đê thời cổ: nhà dài, tục nối dây, chiêng cồng, rượu cần, niềm tin vào Trời (Yang) và các thần. Hình tượng Đăm Săn kết tinh sức mạnh, sự giàu có và khát vọng của cả cộng đồng.
Thông tin tác phẩm Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu đoạn trích.
Xuất xứ của đoạn trích
Đoạn trích thuộc phần cuối của sử thi Đăm Săn, sau các chiến công đánh Mtao Grư, Mtao Mxây. Văn bản trong sách Kết nối tri thức lấy từ Sử thi Ê-đê – Khan Đăm Săn và Khan Đăm Kteh Mlan, tập II, Nguyễn Hữu Thấu sưu tầm, biên dịch, chỉnh lí (NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003).
Hoàn cảnh ra đời của sử thi Đăm Săn
Sử thi ra đời trong xã hội công xã thị tộc của người Ê-đê, khi các cộng đồng buôn làng còn giao tranh, mở rộng đất đai và con người còn nhìn thiên nhiên qua lăng kính thần linh. Tác phẩm được sáng tác và lưu truyền miệng qua nhiều thế hệ nghệ nhân kể khan trước khi được ghi chép thành văn bản.
Thể loại
Sử thi anh hùng (sử thi dân gian): tự sự quy mô lớn, lời kể văn xuôi xen văn vần, nhịp điệu trùng điệp, xây dựng hình tượng người anh hùng đại diện cho cộng đồng.
Phương thức biểu đạt
Tự sự là chính, kết hợp miêu tả (ngôi nhà Nữ Thần, vẻ đẹp Nữ Thần, cảnh ngựa lún trong Rừng Đen) và biểu cảm (lời ngợi ca, lời nhân vật).
Người kể chuyện và ngôi kể
Người kể chuyện ở ngôi thứ ba, giấu mình nhưng thường bộc lộ thái độ ngợi ca qua những câu như “Khắp các tù trưởng không một ai như chàng Đăm Săn cả!”. Lời kể xen nhiều đối thoại, gợi không khí diễn xướng của buổi kể khan.
Bố cục Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời có mấy phần?
Văn bản trong sách Kết nối tri thức chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến lời dặn của Đăm Par Kvây về Rừng bà Sun Y Rít): Đăm Săn đến nhà Đăm Par Kvây, nói ý định đi bắt Nữ Thần Mặt Trời, bất chấp lời can ngăn.
- Phần 2 (tiếp theo đến “Tôi về đây”): hành trình tới nhà Nữ Thần, cuộc gặp gỡ, lời cầu hôn và lời từ chối.
- Phần 3 (còn lại): Đăm Săn ra về, cả người và ngựa chìm trong Rừng Đen.
Với bản trong sách Chân trời sáng tạo, bố cục thường chia: phần 1 – con đường tới nhà nữ thần; phần 2 (từ đoạn Đăm Săn gác chà gạc, ngồi lên ghế đến “tôi về đây”) – cuộc gặp gỡ; phần 3 – Đăm Săn trở về.
Giá trị nội dung
- Ca ngợi người anh hùng Đăm Săn: dũng cảm, kiên quyết, không lùi bước trước hiểm nguy, mang khát vọng chinh phục lớn lao.
- Thể hiện khát vọng của cộng đồng Ê-đê muốn vươn tới sức mạnh, sự giàu có và vị thế không ai sánh bằng, muốn chinh phục thiên nhiên.
- Qua cái chết của Đăm Săn, đoạn trích đặt ra bi kịch giữa khát vọng vô hạn và giới hạn của con người trước quy luật tự nhiên.
- Phản ánh đời sống văn hóa Ê-đê: phong tục tiếp khách, rượu cần, chiêng cồng, nhà dài, tục nối dây, tín ngưỡng về mặt trời, mặt trăng.
Giá trị nghệ thuật
- Lời kể trang trọng, nhịp điệu chậm rãi, xen văn vần; nhiều câu trùng điệp, đối xứng.
- So sánh, phóng đại dày đặc, chất liệu lấy từ thiên nhiên Tây Nguyên (rắn trong hang, cọp trong đầm, diều bay ó liệng…).
- Đối thoại giữ vai trò lớn, khắc họa tính cách qua lời nói; yếu tố kì ảo (nhà Nữ Thần, Rừng Đen nhão ra theo nắng).
- Kết thúc bi tráng, khác với kiểu kết thúc chiến thắng thường gặp.
Ý nghĩa nhan đề
Chữ “bắt” cho thấy ý chí chinh phục mạnh mẽ, thậm chí ngang tàng của Đăm Săn: chàng không chỉ cầu hôn mà muốn giành lấy vị thần của thiên nhiên. Nhan đề vừa nêu sự việc trung tâm, vừa gợi trước tính chất quá sức của cuộc hành trình. Sách Chân trời sáng tạo dùng chữ “chinh phục”, nhấn vào khát vọng vươn tới cái phi thường.
Sơ đồ tư duy Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời
Sơ đồ tóm các ý chính: tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, nội dung, nghệ thuật.
Tóm tắt Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời
Hai đoạn tóm tắt ngắn để ôn nhanh cốt truyện.
Mẫu 1 – Tóm tắt Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời ngắn nhất
Đã giàu mạnh và lừng danh, Đăm Săn vẫn quyết đi bắt Nữ Thần Mặt Trời về làm vợ, mặc bạn là Đăm Par Kvây hết lời can ngăn. Vượt rừng núi hiểm trở, chàng đến được ngôi nhà lộng lẫy của Nữ Thần và ngỏ lời, nhưng bị từ chối vì nàng phải ở lại giữ sự sống cho muôn loài. Đăm Săn ra về khi mặt trời đã lên; đến trưa, cả người và ngựa chìm trong bùn lầy Rừng Đen.
Mẫu 2 – Tóm tắt Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời theo sự việc
Đăm Săn đến làng Đăm Par Kvây, được đón tiếp nồng hậu và rủ bạn cùng đi bắt Nữ Thần Mặt Trời. Đăm Par Kvây kể ra bao hiểm nguy của rừng thiêng Nhà Trời, nhưng Đăm Săn không sợ, vẫn lên đường giữa đêm. Chàng băng qua rừng rậm, tới vùng đất của người giữ mặt trời, mặt trăng và vào nhà Nữ Thần. Nữ Thần hiện ra rực rỡ, hỏi chàng muốn gì; Đăm Săn xin đưa nàng về làm vợ lẽ. Nàng khước từ vì nếu nàng đi, cây cỏ, muông thú và con người đều sẽ chết. Không thuyết phục được, Đăm Săn quay về dù biết sẽ chết. Mặt trời càng lên cao, đất Rừng Đen càng nhão, ngựa lún dần rồi cả ngựa lẫn Đăm Săn chìm xuống.
Lời kết
Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời cho thấy một Đăm Săn khác với người chiến thắng trong trận đánh Mtao Mxây: vẫn oai hùng, quả quyết, nhưng đã đi tới giới hạn cuối cùng của sức người. Nắm chắc bố cục ba phần và các chi tiết so sánh, phóng đại, em sẽ dễ dàng trả lời câu hỏi đọc hiểu và viết bài phân tích về đoạn trích.
Xem thêm:
- Soạn bài Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời (Kết nối tri thức)
- Soạn bài Đăm Săn đi chinh phục nữ thần Mặt Trời (Chân trời sáng tạo)
- Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây: bố cục, tóm tắt
- Soạn bài Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác