Bồng chanh đỏ là truyện ngắn của nhà văn Đỗ Chu, văn bản đọc đầu tiên trong Bài 7 Yêu thương và hi vọng sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo (tập hai). Bài viết tổng hợp đầy đủ kiến thức cần nắm: nội dung đoạn trích, tiểu sử và phong cách tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, những điểm đặc sắc về nội dung lẫn nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt nhanh.
Nội dung văn bản Bồng chanh đỏ
Đoạn trích kể lại một kỉ niệm tuổi thơ của cậu bé Hoài, diễn biến qua bốn chặng chính dưới đây. Toàn văn em xem trong SGK hoặc bài soạn bài Bồng chanh đỏ.
Lá thư từ Trường Sơn. Mở đầu, người kể chuyện xưng “tôi” (tên là Hoài) đọc cho bạn đọc nghe thư của anh trai – anh Hiền, lúc này đang ở chiến trường. Giữa rừng sâu, anh vẫn nhớ đầm sen làng, hỏi em năm nay vợ chồng chim có quay về chỗ gốc vối cũ không, và kể: “Trong cánh rừng bọn anh đóng quân có rất nhiều giống chim lạ, nhưng bồng chanh đỏ thì anh chưa hề gặp”.
Loài chim như đốm lửa. Hoài hồi tưởng về loài chim hiếm hoi ở đầm nước quê mình: hay đậu trên cọng sen khô, mỏ dài, lông ức vàng nhạt, còn “toàn thân đều đỏ hồng như một đốm lửa”. Trông thì như đang ngủ gật, nhưng chỉ một tiếng động nhỏ là nó ngóc đầu lên rất tinh khôn. Anh Hiền mê chim, hiểu biết đến mức bạn bè gọi đùa là “nhà sinh vật học tương lai”; anh mơ được nuôi một cặp chim ấy, và niềm say mê ấy nhanh chóng lây sang em trai.
Đêm ra đầm. Một tối, anh Hiền rủ Hoài ra đầm. Hai anh em đi giữa cánh đồng vừa gặt, sao lấp lánh dưới ruộng nước. Anh lom khom tiến đến tổ chim, áp tay bịt kín miệng hang; Hoài lội xuống thò tay vào nhưng không tìm thấy gì. Anh Hiền thay em, bắt được một con và trao cho Hoài. Thò tay lần nữa nhưng không bắt được con thứ hai, anh lặng đi rồi đòi lại con chim, đặt nó vào tổ: “Thôi tha cho vợ chồng nó, chúng còn có con nhỏ.” Hoài tiếc ngẩn ngơ, giận anh, trên đường về còn tính đêm sau sẽ quay lại bắt.
Đầm vắng. Hôm sau đi học về, Hoài ra đầm nhưng không thấy chim đâu. Anh Hiền cho biết vợ chồng bồng chanh đã đưa con đi nơi khác. Hoài cáu kỉnh trách anh, nhưng anh hỏi lại: nếu ai phá nhà mình thì em tính sao, vậy em có muốn làm kẻ cướp phá tổ của chúng không. Đuối lí, Hoài nằm lặng bên bờ đầm, thương đôi chim phải lặn lội nơi xa lạ, rồi thầm gọi: “Bồng chanh, bồng chanh ơi, hãy yên tâm mà trở về đầm này.”
Thông tin tác giả Đỗ Chu
Đỗ Chu tên thật của ông là Chu Bá Bình, sinh ngày 5 tháng 2 năm 1944, quê ở vùng Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Ông cầm bút từ thuở ngồi ghế trường cấp III Hàn Thuyên (Bắc Ninh), từng học khóa II trường bồi dưỡng viết văn của Hội Nhà văn Việt Nam (1965).
Thời chống Mỹ, ông khoác áo lính, phục vụ trong một đơn vị pháo cao xạ của bộ đội Phòng không – Không quân và sáng tác nhiều trong quân ngũ. Mới khoảng hai mươi tuổi, ông đã được bạn đọc biết đến qua các truyện Chiến sĩ quân bưu, Thung lũng cò và Hương cỏ mật. Từ năm 1975, ông chuyển về công tác ở Hội Nhà văn Việt Nam.
Đỗ Chu thành công ở hai thể loại truyện ngắn và tùy bút. Có thể kể đến các tập: Phù sa, Hương cỏ mật (1963), Gió qua thung lũng (1971), Mảnh vườn xưa hoang vắng (1989), Một loài chim trên sóng (2002), Tản mạn trước đèn (2004), Thăm thẳm bóng người (2008). Ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001 và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012.
Văn Đỗ Chu giàu chất thơ, trong trẻo và tinh tế. Ông hay viết về làng quê, tuổi thơ, tuổi trẻ thời chiến, luôn hướng tới vẻ đẹp tâm hồn và nghĩa tình giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên.
Thông tin tác phẩm Bồng chanh đỏ
Bồng chanh đỏ được trích từ đâu?
Văn bản trong SGK gồm ba phần đầu (đánh số 1, 2, 3) trong truyện ngắn cùng tên do Đỗ Chu sáng tác. Câu chuyện được đặt trong khung cảnh một làng quê Bắc Bộ những năm kháng chiến chống Mỹ: anh Hiền đã vào Trường Sơn, ở làng có sân phơi hợp tác xã, lò gạch cuối cánh đồng.
Thể loại, phương thức biểu đạt, đề tài
- Thể loại: truyện ngắn.
- Phương thức biểu đạt chủ yếu là tự sự, đan xen miêu tả (vẻ đẹp con chim, cảnh đồng quê ban đêm) và biểu cảm (nỗi tiếc, giận, thương của Hoài).
- Đề tài: tuổi thơ ở làng quê và tình yêu thiên nhiên, loài vật.
Ngôi kể và nhân vật
Truyện kể theo ngôi thứ nhất: Hoài vừa là người kể vừa là nhân vật, thường xưng “tôi” và gọi người đọc là “bạn”, tạo giọng tâm tình như đang trò chuyện. Nhân vật chính là Hiền và em trai Hoài; bên cạnh đó là đôi chim bồng chanh đỏ – nhân vật trung tâm của mọi sự việc.
Bồng chanh đỏ có mấy phần? (bố cục)
Đoạn trích chia làm 3 phần theo đúng số thứ tự trong văn bản:
- Phần 1 (từ đầu đến “sầu não cả người cũng nên”): lá thư của anh Hiền, vẻ đẹp của đôi bồng chanh đỏ và niềm say mê của hai anh em.
- Phần 2 (tiếp theo đến “hành động sẽ mau lẹ hơn”): đêm ra đầm bắt chim, anh Hiền thả con chim về tổ, Hoài tức tối.
- Phần 3 (còn lại): hôm sau đầm vắng bóng chim, cuộc trò chuyện giữa hai anh em và sự thay đổi trong lòng Hoài.
Giá trị nội dung
- Gợi lại những kỉ niệm tuổi thơ trong trẻo gắn với đầm sen, cánh đồng, loài chim quê.
- Gửi gắm bài học về cách yêu thiên nhiên: yêu thật sự là để muôn loài được sống tự do theo cách của chúng chứ không phải chiếm lấy cho riêng mình.
- Ca ngợi tấm lòng nhân hậu, sự chín chắn của anh Hiền và quá trình lớn lên trong nhận thức của Hoài; đồng thời cho thấy tình anh em gắn bó, nỗi nhớ quê của người lính nơi chiến trường.
Giá trị nghệ thuật
- Ngôi kể thứ nhất với giọng thủ thỉ, hồn nhiên, nhiều lời trò chuyện với người đọc.
- Miêu tả con chim và cảnh đồng quê ban đêm sinh động, giàu màu sắc, âm thanh.
- Diễn tả tâm lí trẻ thơ chân thực: hồi hộp, thất vọng, tiếc nuối, giận dỗi rồi ân hận, xót thương.
- Chi tiết đắt giá: anh Hiền thả chim về tổ; lời gọi thầm của Hoài ở cuối đoạn trích. Ngôn ngữ mộc mạc mà đầy chất thơ.
Ý nghĩa nhan đề Bồng chanh đỏ
Nhan đề là tên loài chim – trung tâm của toàn bộ câu chuyện, gắn với mọi sự việc từ lá thư, đêm bắt chim đến buổi chiều đầm vắng. Hình ảnh con chim đỏ rực như đốm lửa còn tượng trưng cho vẻ đẹp của thiên nhiên quê hương, cho kí ức tuổi thơ và bài học yêu thương mà hai anh em mang theo suốt đời.
Sơ đồ tư duy Bồng chanh đỏ
Tóm tắt Bồng chanh đỏ
Hai mẫu dưới đây dùng khi em cần kể lại thật nhanh đoạn trích.
Mẫu 1 – Tóm tắt Bồng chanh đỏ ngắn nhất
Hiền và cậu em Hoài cùng mê đôi bồng chanh đỏ làm tổ bên đầm sen làng. Một đêm, anh Hiền dẫn Hoài đi bắt và bắt được một con, nhưng rồi anh trả nó về tổ vì chim còn con nhỏ. Hoài giận anh, định quay lại bắt. Hôm sau chim đã chuyển đi; nghe anh giảng giải, Hoài hiểu ra, chỉ mong đôi chim sớm trở về.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bồng chanh đỏ theo bố cục
Phần đầu là lá thư anh Hiền gửi từ Trường Sơn, khơi lại những ngày hai anh em say sưa ra đầm ngắm đôi chim đỏ. Phần hai kể đêm Hiền rủ em đi bắt chim: bắt được một con nhưng không tìm thấy con kia, anh đặt con chim lại tổ, để mặc em ấm ức. Phần ba kể chiều hôm sau, đầm sen vắng bóng chim; lời hỏi vặn của anh khiến Hoài nhận ra mình sai và thầm mong vợ chồng bồng chanh quay về.
Lời kết
Bồng chanh đỏ là một truyện ngắn nhẹ nhàng mà thấm thía. Khi ôn bài, em cần nhớ tác giả Đỗ Chu, ngôi kể thứ nhất (Hoài), bố cục ba phần, chi tiết anh Hiền thả chim cùng sự thay đổi của Hoài – đó là chìa khóa để nêu chủ đề yêu thương, tôn trọng sự sống của muôn loài.
Câu trả lời cho phần đọc hiểu trong sách được trình bày theo từng câu ở phần hướng dẫn soạn bài Bồng chanh đỏ Kết nối tri thức.
Xem thêm:
- Soạn bài Bồng chanh đỏ (Chân trời sáng tạo)
- Phân tích truyện Bồng chanh đỏ
- Soạn bài Bố của Xi-mông (cùng Bài 7)