Soạn bài Bồng chanh đỏ (Đỗ Chu) – Ngữ văn 7 Kết nối tri thức (trang 11–17)

Hãy chia sẻ một trải nghiệm đẹp của tuổi thơ em. Ghi lại một số từ ngữ diễn tả cảm xúc của em khi nghĩ về trải nghiệm đó.

Trả lời: Kể ngắn một kỉ niệm có thật (thời gian, nơi chốn, người cùng tham gia, điều đáng nhớ). Ví dụ:

Mùa hè năm lớp 4, em về quê nội, được ông dắt ra đồng thả con diều giấy em tự dán. Khi diều vút lên, nhỏ xíu giữa trời, em hét to vì sung sướng; đến giờ thấy diều bay, em vẫn nhớ bàn tay ráp của ông đặt lên tay mình.

Từ ngữ diễn tả cảm xúc: háo hức, hồi hộp, sung sướng, tự hào, bâng khuâng, nhớ nhung, ấm áp.

Trả lời: Con chim có màu đỏ, đậu giữa đầm sen nên rất khó phân biệt với hoa. Khi bị hòn đất làm giật mình, nó vụt lên cao, rực lên như một bông hoa, một chấm lửa giữa nền lá xanh. Nó không bay xa mà chỉ một lát đã quay về đậu chỗ cũ. Anh Hiền khen bộ lông của nó đẹp hiếm thấy.

Trả lời:

• Anh Hiền: xuýt xoa trước vẻ đẹp của con chim, mê nó hơn mọi chú chim đang nuôi trong lồng, và nói ra ước ao của mình: “Hoài nhỉ, ước gì có một đôi bồng chanh đỏ mà nuôi thì thú biết mấy.”
• Hoài: niềm say mê của anh lây sang rất nhanh. Ngày nào cậu cũng phải ra bờ đầm nhìn chim một lần mới yên lòng; hôm anh bận thì rủ bạn đi cùng. Cậu nghĩ nếu một ngày không còn con chim ấy, mình sẽ nhớ đến buồn rầu.

Trả lời: Anh Hiền rủ em ra đầm lúc trời đã tối và chỉ nói: “Cứ ra, khắc đi khắc biết.” Kết hợp với ước muốn có một đôi bồng chanh, có thể đoán anh định bắt đôi chim ngay trong đêm, lúc chúng đã về tổ. Thực tế anh bắt được một con, nhưng rồi lại thả nó về.

Trả lời:

Trả lời: Cuộc trò chuyện diễn ra hôm sau, khi Hoài ra đầm tìm chim không thấy. Anh Hiền cho biết đôi chim đã đưa con đi nơi khác. Hoài nổi nóng, trách lẽ ra phải bắt cả tổ. Anh không mắng suông mà hỏi lại: nếu có kẻ phá nhà mình thì em sẽ làm gì? Hoài đáp sẽ đánh lại kẻ đó, thế là anh dồn tiếp: “Vậy thì mày có muốn đóng vai thằng ăn cướp đối với gia đình con bồng chanh không?”. Bằng cách bắt em đặt mình vào chỗ của loài chim, anh Hiền khiến Hoài không còn gì để cãi.

Trả lời: “Đuối lí, tôi đành nằm im”, nhưng trong lòng Hoài bắt đầu đổi khác. Cậu thương đôi chim phải đưa con đến chỗ lạ, làm lại tổ, kiếm mồi vất vả; lo chúng không được yên; đoán chúng đang oán giận lũ trẻ. Cuối cùng cậu thầm gọi chim hãy trở về đầm cũ. Từ chỗ muốn bắt chim, Hoài đã muốn che chở cho chim.

Trả lời: Có thể hình dung: trên bờ đầm, đám trẻ vây quanh hai chiếc lồng tre, mắt không rời lũ chim, có đứa tiếc ra mặt. Cả bọn nín thở khi anh Hiền rút then cửa lồng. Từng con chim lưỡng lự như không nỡ rời người chủ, rồi vụt lên trời. Chú sáo đen quanh quẩn mãi, anh đành nâng lên tung đi; nó lượn một vòng như lời chào rồi xa dần, chỉ còn hai chấm trắng trên cánh lấp lánh giữa nền trời.

Xác định đề tài và ngôi kể của truyện Bồng chanh đỏ.

Trả lời:

• Đề tài: tuổi thơ ở làng quê, cụ thể là tình yêu của trẻ em với thiên nhiên, với loài chim; qua đó nói về cách con người đối xử với loài vật.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất. Người kể là Hoài, xưng “tôi”, kể lại kỉ niệm của mình với anh trai. Nhờ đó những rung động, ấm ức của cậu bé hiện lên rất thật; có lúc người kể còn trò chuyện với người đọc (“bạn ạ”).

Chỉ ra đâu là lời người kể chuyện, đâu là lời nhân vật trong đoạn văn sau:

Có tiếng chân người từ phía sau đi đến, tôi giật mình quay lại. Tưởng ai, hoá ra anh Hiền.
– Đừng chờ vô ích – anh nói – chúng nó sơ tán đến chỗ khác rồi.
– Thế còn các con nó?
– Nó cắp theo chứ sao. Bồng chanh chuyển tổ là thường, thấy động là chúng đi ngay.
– Lẽ ra hôm qua phải bứng lấy chúng – tôi nổi xung lên nói với anh.

Trả lời:

• Lời người kể chuyện (Hoài kể): câu mở đầu kể tiếng chân, cái giật mình và việc nhận ra anh Hiền; hai cụm chen giữa lời thoại là “anh nói” và “tôi nổi xung lên nói với anh”.
• Lời nhân vật: anh Hiền nói “Đừng chờ vô ích”, “chúng nó sơ tán đến chỗ khác rồi” và câu giải thích chim bồng chanh hay chuyển tổ; Hoài hỏi “Thế còn các con nó?” và nói “Lẽ ra hôm qua phải bứng lấy chúng”.

Dấu hiệu nhận biết: lời nhân vật đứng sau gạch đầu dòng; lời người kể xưng “tôi”, có thể chen giữa lời thoại, ngăn bằng dấu gạch ngang.

Tìm các chi tiết tiêu biểu miêu tả chim bồng chanh. Chi tiết nào gây ấn tượng nhất với em? Vì sao?

Trả lời:

Các chi tiết tiêu biểu:

• Màu đỏ, dễ lẫn với hoa sen; khi bay lên giữa bãi sen thì như bông hoa đỏ rực, như đốm lửa.
• “Bộ lông mĩ miều”, đôi cánh mượt mà.
• Khi bị bắt thì “nằm im thin thít trong lòng bàn tay tôi”, như đang hoảng sợ vì bị bắt cóc.
• Sống thành đôi, có con nhỏ, làm tổ trong hang ở bờ đầm, hễ thấy động là dời tổ, tha con đi.
• Phần cuối: chim vợ làm đỏm trước tổ; chim chồng cần cù bay khắp cánh đồng kiếm mồi, đôi cánh đỏ như ngọn lửa.

Chi tiết ấn tượng nhất (gợi ý): con chim nhỏ nằm im trong tay Hoài vì sợ hãi. Lúc này nó không còn là vật đẹp để sở hữu mà là một sinh linh biết sợ, có gia đình đang chờ; chi tiết chuẩn bị cho việc anh Hiền thả chim và sự thay đổi của Hoài. Bạn cũng có thể chọn hình ảnh đốm lửa vụt bay lên giữa đầm sen vì vẻ đẹp rực rỡ, bất ngờ.

Tóm tắt các sự việc chính trong truyện Bồng chanh đỏ. Chỉ ra sự việc tạo nên “bước ngoặt” nhận thức ở nhân vật Hoài.

Trả lời:

Các sự việc chính:

1. Anh Hiền chỉ cho Hoài thấy chim bồng chanh đỏ ở đầm nước sau làng; hai anh em mê con chim, ao ước có một đôi để nuôi.
2. Một tối, anh Hiền dẫn Hoài ra đầm bắt chim; bắt được một con nhưng anh lại thả về tổ vì chúng còn con nhỏ; Hoài tiếc, ấm ức.
3. Hôm sau, đôi chim đã dời đi. Hoài trách anh không bắt cả tổ; anh Hiền hỏi em có muốn làm kẻ cướp phá nhà người khác không.
4. Hoài đuối lí, nằm nghĩ rồi thương đôi chim, mong chúng trở về.
5. Trước ngày lên đường chiến đấu, anh Hiền cùng Hoài thả hết chim trong lồng trước sự chứng kiến của lũ trẻ.
6. Mùa sau, đôi bồng chanh trở về bên gốc vối, sinh thêm một lứa con.

Sự việc tạo bước ngoặt: cuộc trò chuyện của hai anh em ở bờ đầm hôm sau (phần 3). Câu hỏi của anh Hiền buộc Hoài nhìn từ phía loài chim; từ ấm ức, cậu chuyển sang thương xót, tự thấy bắt chim là sai. Việc anh thả chim đêm trước chỉ gieo mầm, cuộc trò chuyện mới làm nhận thức của Hoài thật sự đổi khác.

Phân tích những thay đổi trong suy nghĩ, tình cảm và cách ứng xử với các loài chim của nhân vật Hoài, từ đó, nêu nhận xét khái quát về đặc điểm tính cách nhân vật.

Trả lời:

Nhận xét tính cách: Hoài là một cậu bé nông thôn hồn nhiên, ham thích khám phá, giàu tình cảm. Cậu có lúc ích kỉ, bồng bột rất trẻ con, nhưng biết lắng nghe, biết tự nhận ra điều sai và sửa mình. Câu chuyện là hành trình lớn lên của Hoài: từ muốn chiếm giữ cái đẹp đến biết tôn trọng sự sống tự do của muôn loài.

Nêu cảm nhận về nhân vật anh Hiền. Chọn phân tích một số chi tiết đã đưa em tới cảm nhận đó.

Trả lời: Anh Hiền là người anh hiểu biết, nhân hậu, có trách nhiệm.

• Am hiểu, say mê thiên nhiên. Gặp chim nào anh cũng gọi được tên, biết tập tính; bàn học đầy sách về chim; bạn bè gọi đùa là “nhà sinh vật học tương lai”. Tình yêu loài chim của anh có cả tri thức, không chỉ là thú vui.
• Nhân hậu. Đang mong có đôi bồng chanh, vừa bắt được, anh lại đứng lặng trước tổ rồi đặt chim về chỗ cũ vì nghĩ đến lũ chim non. Phút đứng lặng ấy cho thấy anh đã giằng co và chọn điều đúng.
• Biết dạy em. Anh không quát mắng, chỉ đặt câu hỏi để Hoài tự đặt mình vào chỗ loài chim, nên em thấm thía hơn mọi lời răn.
• Có trách nhiệm. Anh cất sách vở lên đường chiến đấu; trước khi đi còn trả tự do cho lũ chim.

Theo em, điều nhân vật Hoài suy nghĩ: “Tôi thấy mình có đủ tư cách để nhận lấy sự quý mến của các bạn tôi.” là niềm vui được khẳng định bản thân hay là biểu hiện của sự trưởng thành? Vì sao?

Trả lời: Theo em, suy nghĩ ấy có cả hai, nhưng quan trọng hơn là biểu hiện của sự trưởng thành.

• Có niềm vui khẳng định bản thân: Hoài tự hào thấy mình đáng được bạn quý.
• Nhưng niềm vui ấy không đến từ việc sở hữu con chim đẹp hay hơn bạn ở điểm nào, mà đến từ một việc làm đúng: Hoài vẫn tiếc lũ chim, vậy mà cậu coi việc thả chúng là bổn phận của một cậu con trai tử tế. Biết vượt qua ham muốn riêng để làm điều nên làm chính là dấu hiệu lớn lên.
• Đoạn cuối truyện củng cố điều đó: mùa sau, lũ trẻ ra đầm chỉ để ngắm chim, đứa nào cũng ra dáng người lớn hơn trước.

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể lại sự việc hai anh em Hiền, Hoài “giải phóng cho lũ chim sống ở trong lồng” bằng lời của nhân vật Hiền hoặc lời của một bạn nhỏ đi cùng (ngôi kể thứ nhất).

Trả lời: Dưới đây là hai đoạn tham khảo, mỗi đoạn bảy câu.

Đoạn 1 – lời anh Hiền: Trước ngày nhập ngũ, tôi bàn với thằng Hoài thả hết lũ chim trong hai chiếc lồng tre tôi tự đan. Nó lon ton xách lồng đi trước, sau lưng là cả một đám trẻ con trong xóm kéo theo. Ra đến bờ đầm, tôi ngồi xuống, nghe rõ tiếng tim mình đập cùng hơi thở dồn dập của lũ nhỏ. Tôi rút then, mở cửa lồng; từng con chim ngập ngừng nhìn tôi một chút rồi mới vút lên trời. Riêng con sáo đen cứ quanh quẩn mãi, tôi đành nâng nó lên mà tung đi. Nó lượn một vòng như chào từ biệt, rồi mất hút về phía cánh đồng. Tôi biết mình sẽ nhớ chúng, nhưng tôi muốn khi mình đi xa, ở quê nhà mọi sinh linh đều được tự do.

Đoạn 2 – lời một bạn nhỏ đi cùng: Nghe thằng Hoài loan tin anh Hiền sắp thả hết chim, tôi chẳng tin, nhưng vẫn chạy theo cả bọn ra bờ đầm. Hai lồng chim đặt trên cỏ, con nào cũng lông mượt, nhảy lích chích, tôi tiếc đứt ruột. Anh Hiền thong thả mở cửa lồng, cả bọn im phăng phắc. Những cánh chim lần lượt bay lên, có con còn đậu lại trên vai anh một thoáng như không nỡ đi. Con sáo đen ra sau cùng, bay một vòng rồi xa dần, hai đốm trắng trên cánh nhỏ lại như hai vì sao. Lúc ấy cổ họng tôi nghèn nghẹn. Tối về, tôi lặng lẽ mở cửa chiếc lồng nhốt con chào mào của mình.