Quý phi là danh hiệu dành cho một bậc phi tần cao trong hậu cung các triều đại phong kiến Đông Á, đứng dưới hoàng hậu (và ở một số triều, dưới cả hoàng quý phi). Hiểu theo nghĩa rộng, người ta còn gọi quý phi để chỉ người vợ thứ được vua yêu chiều, địa vị sang trọng, như cách nói quen về Dương Quý phi đời Đường.
| Nghĩa ngắn | Tước hiệu của phi tần bậc cao, chỉ sau hoàng hậu hoặc hoàng quý phi |
| Chữ Hán | 貴妃: quý (sang, cao quý) + phi (vợ của vua, của thái tử) |
| Loại từ | Danh từ, từ Hán Việt |
| Hay gặp ở | Sách sử, truyện lịch sử, phim cổ trang, thơ Đường |
Hai chữ trong danh hiệu quý phi
Chữ quý (貴) là sang trọng, đáng trọng, cũng là chữ trong cao quý, quý tộc, phú quý. Chữ phi (妃) xưa dùng gọi vợ của vua, của thái tử hoặc của các vương; tiếng Việt còn giữ nó trong vương phi, hoàng phi, cung phi. Ghép lại, quý phi là “người phi cao quý”, một cái tên tự nó đã báo trước vị trí gần đỉnh của hậu cung.
Danh hiệu này không có từ thời cổ nhất. Thời Hán, các bà vợ thứ của vua mang những tên gọi khác như phu nhân, chiêu nghi, tiệp dư. Phải tới thời Nam Bắc triều, đời Lưu Tống, quý phi mới xuất hiện, được xếp đầu nhóm ba phu nhân ngay dưới hoàng hậu. Từ đó danh hiệu đi qua nhiều triều, mỗi triều đặt nó ở một nấc hơi khác nhau.
Quý phi đứng ở nấc nào của hậu cung?
Nói chung, quý phi là vợ thứ của vua, không phải chính thất. Ngôi chính thất thuộc về hoàng hậu. Nhưng khoảng cách giữa quý phi và hoàng hậu thay đổi theo thời:
- Đời Đường: quý phi đứng đầu nhóm bốn phi (tứ phi), chỉ dưới hoàng hậu.
- Đời Minh, Thanh: có thêm bậc hoàng quý phi chen vào giữa, nên quý phi tụt xuống nấc thứ ba. Nhà Thanh còn quy định cùng lúc chỉ có tối đa hai quý phi.
- Ở nước ta: các triều Lê, Nguyễn cũng đặt quý phi trong hàng phi. Về sau, nhà Nguyễn coi trọng bậc hoàng quý phi, người thường trông coi hậu cung trong những giai đoạn vua không lập hoàng hậu.
Như vậy, câu “quý phi có phải vợ vua không” có đáp án rõ: phải, nhưng là vợ thứ. Còn “quý phi có lớn hơn phi không” thì thường là có, vì quý phi là một bậc phi được nâng cao hơn các phi khác. Bức tranh chung về hậu cung có trong bài phi tần và thứ bậc trong cung vua.
Quý phi, hoàng quý phi, phi và tần
| Danh xưng | Vị trí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hoàng hậu | Vợ chính của vua | Từ trái nghĩa gần nhất với các bậc vợ thứ |
| Hoàng quý phi | Trên quý phi (Minh, Thanh, Nguyễn) | Có lúc được coi như “phó hậu” |
| Quý phi | Bậc phi cao | Đời Đường đứng đầu tứ phi |
| Phi | Vợ thứ bậc cao nói chung | Gồm nhiều tước: thục phi, đức phi, hiền phi… |
| Tần | Dưới phi | Thường đi đôi thành “phi tần” |
| Cung nữ | Người hầu trong cung | Chưa phải vợ vua |
Từ gần nghĩa với quý phi theo nghĩa rộng là sủng phi (phi được vua yêu chiều) hay ái phi (cách vua gọi người phi mình thương trong truyện, phim). Từ dễ nhầm là quý nhân: đời Thanh đây là một bậc thấp hơn nhiều, còn trong lời nói thường “quý nhân” lại là người giúp đỡ mình. Người đọc truyện cung đình cũng hay gặp các hoạn quan hầu hạ trong cung cấm, một tầng lớp hoàn toàn khác với phi tần.
Dương Quý phi và câu mở đầu Trường hận ca
Nhắc đến quý phi, người Việt nghĩ ngay tới Dương Quý phi, sủng phi của Đường Huyền Tông, được xếp vào hàng tứ đại mỹ nhân Trung Hoa. Bài Trường hận ca của Bạch Cư Dị kể chuyện tình của bà với nhà vua, mở đầu bằng hai câu:
Dương gia hữu nữ sơ trưởng thành,
Dưỡng tại thâm khuê nhân vị thức.
Ý thơ: nhà họ Dương có cô con gái vừa lớn, được nuôi trong khuê phòng sâu kín nên người ngoài chưa ai biết. Hai câu nói về thời con gái, trước khi người con gái ấy trở thành quý phi. Phần sau của bài thơ nhấn vào sự yêu chiều của nhà vua, xem thêm ở bài chữ sủng ái trong Trường hận ca.
Trong lời nói đời thường, chữ quý phi đôi khi được dùng vui: “Cô ấy ngồi đó như quý phi, chờ người ta bưng trà tận nơi”. Câu đùa này chỉ hợp khi nói với người thân; dùng với người lạ dễ bị hiểu là chê kiêu kỳ.
Đọc phim cổ trang cho rành tước hiệu
Quý phi là vợ thứ mấy của vua?
Không có số thứ tự cố định. Quý phi là một tước hiệu chứ không phải “vợ thứ hai” hay “thứ ba”. Tùy triều đại, trên quý phi có hoàng hậu, có khi thêm hoàng quý phi.
Hoàng quý phi và quý phi khác nhau thế nào?
Hoàng quý phi là bậc cao hơn, xuất hiện từ đời Minh và được nhà Thanh, nhà Nguyễn dùng. Người giữ tước này đứng đầu các phi, có lúc được giao quản lý hậu cung khi ngôi hoàng hậu bỏ trống.
Quý phi trong tiếng Anh gọi là gì?
Sách tiếng Anh thường dịch là Noble Consort hoặc giữ phiên âm Guifei. Hoàng quý phi là Imperial Noble Consort.
Việt Nam có quý phi không?
Có. Thời Lê sơ và đầu nhà Nguyễn, quý phi nằm trong nhóm ba phi bậc cao. Về sau nhà Nguyễn đổi tên một số tước, danh hiệu hoàng quý phi trở nên nổi bật hơn.