Phương ngữ là gì? Ba vùng phương ngữ tiếng Việt, ví dụ và bài tập

Phương ngữ là biến thể của một ngôn ngữ được dùng ở một vùng đất nhất định (hoặc trong một tầng lớp xã hội), khác với ngôn ngữ toàn dân ở cách phát âm, từ vựng và đôi khi cả ngữ pháp. Tiếng Việt thường được chia thành ba vùng phương ngữ lớn: Bắc, Trung, Nam. Trong sách Ngữ văn, học sinh gặp khái niệm này qua cụm từ ngữ địa phương.

Khái niệm	Biến thể của một ngôn ngữ theo vùng (hoặc theo tầng lớp xã hội)
Thuộc	Ngôn ngữ học, phần phương ngữ học; liên quan bài từ ngữ địa phương
Dấu hiệu nhận biết	Có từ toàn dân tương ứng; chỉ quen dùng ở một vùng; khác chủ yếu ở âm và từ
Ba vùng của tiếng Việt	Phương ngữ Bắc, phương ngữ Trung, phương ngữ Nam
Học ở	Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập một, Thực hành tiếng Việt trang 24

Vì sao cùng tiếng Việt lại có phương ngữ?

Một người Hà Nội hỏi “cái bát để đâu rồi?”, người Huế hỏi “cái chén để mô rồi?”, người Sài Gòn hỏi “cái chén để đâu rồi?”. Ba câu cùng một ý, cùng là tiếng Việt, chỉ khác giọng và vài chữ. Mỗi lối nói như vậy là một phương ngữ.

Chữ phương (方) chỉ phía, vùng, như trong bốn phương, phương xa; chữ ngữ (語) là lời nói. Ghép lại, phương ngữ là “lời nói của một vùng”. Wiktionary tiếng Việt định nghĩa đây là biến thể của một ngôn ngữ dùng theo địa phương hoặc theo tầng lớp xã hội, và ghi thêm hai từ đồng nghĩa: thổ ngữ (dùng trong giới nghiên cứu, thường chỉ phạm vi hẹp hơn, như tiếng một làng) và phương ngôn (ít gặp).

Phương ngữ hình thành vì người ta sống thành từng cộng đồng trên những vùng đất cách xa nhau, mỗi nơi có lịch sử khai phá, có những láng giềng và điều kiện giao lưu riêng. Lâu dần, mỗi vùng giữ lại hay đổi đi một số âm, một số từ. Nhưng các phương ngữ vẫn cùng thuộc một ngôn ngữ chung, nên người ba miền nói chuyện với nhau vẫn hiểu, chỉ thỉnh thoảng phải hỏi lại một hai chữ lạ.

Ngành chuyên nghiên cứu hiện tượng này gọi là phương ngữ học. Ở trường phổ thông, nội dung ấy được đưa vào bài Thực hành tiếng Việt về từ ngữ địa phương của Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, nằm trong phần kiến thức ôn tập học kì I Ngữ văn 8 bộ Kết nối.

Ba vùng phương ngữ của tiếng Việt

Cách chia phổ biến trong các tài liệu ngôn ngữ học là ba vùng. Ranh giới chỉ mang tính tương đối, vì giọng nói thay đổi dần từ làng này sang làng khác chứ không dừng lại ở một con sông hay một đèo.

Vùng	Phạm vi chính	Nét dễ nhận ra
Phương ngữ Bắc	Bắc Bộ	Đủ sáu thanh, phân biệt rõ thanh hỏi và thanh ngã; không phân biệt s/x, tr/ch, r/d/gi khi nói
Phương ngữ Trung	Bắc Trung Bộ, từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế	Nhiều nơi chỉ có năm thanh; giữ nhiều từ cổ như mô (đâu), tê (kia), răng (sao), ni (này)
Phương ngữ Nam	Từ Quảng Nam trở vào, gồm Nam Trung Bộ và Nam Bộ	Thanh hỏi và thanh ngã nhập làm một; v thường đọc gần như d; từ heo, ghe, trái, má

Trong mỗi vùng lớn lại có những vùng nhỏ. Tiếng Nghệ khác tiếng Huế dù cùng nằm trong phương ngữ Trung; giọng Quảng Nam, Bình Định cũng khác giọng miền Tây Nam Bộ. Một số tài liệu vì thế chia chi tiết hơn, thành năm vùng.

Ba tầng để nhận ra một nét phương ngữ

Chỗ các phương ngữ lệch nhau nhiều nhất là giọng đọc; kế đó là vốn từ; ngữ pháp thì gần như chung. Khi gặp một chữ lạ, có thể soi theo ba tầng ấy.

1. Khác âm, cùng chữ. Đây là phần nghe ra ngay. Người Bắc phát âm ra và da như nhau; nhiều người miền Nam đọc vui vẻ nghe như “dui dẻ”. Từ vẫn là một, chỉ khác giọng, nên khi viết ra thì giống nhau.
2. Khác từ, cùng nghĩa. Một sự vật có hai, ba tên: lợn / heo, bát / chén, thìa / muỗng, quả / trái, thuyền / ghe, cá quả / cá tràu / cá lóc. Dấu hiệu chắc nhất của một từ địa phương là nó luôn có một từ toàn dân tương ứng.
3. Cùng từ, khác nghĩa. Đây là chỗ dễ gây hiểu lầm nhất. Chữ ốm ở miền Bắc là bị bệnh, ở miền Nam lại là gầy. Một người Nam khen “dạo này bạn ốm quá” thì người Bắc dễ tưởng mình bị hỏi thăm bệnh.

Những từ chỉ có ở một vùng thường gắn với sản vật, nghề nghiệp, sông nước của vùng ấy. Câu “chẳng biết mô tê của người miền Trung” là ví dụ cho thấy một từ địa phương có thể đi vào cách nói chung của cả nước.

Phương ngữ, biệt ngữ xã hội và tiếng lóng khác nhau chỗ nào?

Tiêu chí	Phương ngữ	Biệt ngữ xã hội	Tiếng lóng
Gắn với	Một vùng đất	Một tầng lớp, nghề nghiệp, nhóm người	Một nhóm muốn nói kín hoặc nói vui
Ai dùng	Mọi người sống ở vùng đó, già trẻ đều dùng	Người trong nhóm	Thường là giới trẻ, nhóm bạn
Tuổi thọ	Rất lâu, truyền qua nhiều đời	Theo sự tồn tại của nhóm	Nhanh mốt, nhanh cũ
Ví dụ	heo, mô, răng, bầm	trẫm, khanh (cung đình xưa)	“gét gô”, “khum”

Ranh giới đôi khi chồng lên nhau, vì phương ngữ theo nghĩa rộng gồm cả biến thể theo tầng lớp. Nhưng ở trường, sách thường tách riêng: từ ngữ địa phương gắn với vùng, còn kiểu từ của một nhóm người được học trong bài biệt ngữ xã hội và cách nhận biết.

Từ địa phương trong thơ văn được học

Nhà văn, nhà thơ dùng phương ngữ để giọng nhân vật nghe thật, và để người đọc ngửi thấy mùi đất của một vùng.

Tiếng “bầm” trong thơ Tố Hữu

Bầm ơi có rét không bầm?

Bài thơ Bầm ơi được Tố Hữu viết trong kháng chiến chống Pháp, khi ông ở Gia Điền, Hạ Hòa, Phú Thọ. Bầm là một tiếng gọi mẹ của địa phương, tương ứng với từ toàn dân mẹ. Nếu thay bằng “mẹ ơi có rét không mẹ”, câu thơ vẫn đúng nghĩa nhưng mất đi cái mộc mạc, cái giọng của một anh bộ đội nhà quê gọi mẹ. Bài thơ có trong sách Tiếng Việt 5, xem bài đọc hiểu bài thơ Bầm ơi.

Tiếng Nam Bộ trong Đất rừng phương Nam

Tiểu thuyết của Đoàn Giỏi dày đặc từ Nam Bộ: cha mẹ là tía, má; thuyền là xuồng, ghe; rồi bao nhiêu tên cá, tên chim, tên cây của miệt rừng U Minh. Chính lớp từ này làm nên chất “phương Nam” trong tên tác phẩm. Phần tóm tắt và giá trị nội dung có trong bài tìm hiểu tác phẩm Đất rừng phương Nam.

Trong văn chương, phương ngữ là chất liệu quý. Nhưng trong đơn từ, biên bản, bài nghị luận, nên dùng từ toàn dân để người ở vùng nào đọc cũng hiểu ngay.

Luyện tập nhận diện phương ngữ

Giọng Bắc, giọng Nam và mấy điều học sinh muốn biết

Phương ngữ là gì lớp 8?

Ở Ngữ văn 8, khái niệm này được học qua từ ngữ địa phương: những từ chỉ dùng ở một hoặc vài vùng, đối lập với từ toàn dân. Bài yêu cầu tìm từ địa phương trong thơ văn, nêu tác dụng và nhận xét khi nào nên, không nên dùng.

Phương ngữ và từ ngữ địa phương có giống nhau không?

Phương ngữ là cả một biến thể ngôn ngữ của một vùng, gồm giọng, từ và cách nói. Từ ngữ địa phương chỉ là phần từ vựng của phương ngữ ấy. Có thể hình dung từ địa phương nằm bên trong phương ngữ.

Tiếng Việt có mấy vùng phương ngữ?

Cách chia quen thuộc là ba vùng: Bắc, Trung, Nam. Một số nhà nghiên cứu chia kỹ hơn thành năm vùng hoặc nhiều vùng nhỏ hơn nữa.

Phương ngữ tiếng Anh là gì?

Tiếng Anh gọi là dialect. Ngành nghiên cứu phương ngữ là dialectology, tức phương ngữ học.