Biệt ngữ xã hội là những từ ngữ chỉ được dùng và hiểu đầy đủ trong một nhóm người có chung đặc điểm, như cùng nghề, cùng lứa tuổi, cùng tầng lớp, chẳng hạn trẫm, khanh của triều đình xưa hay gánh team của game thủ. Hỏi “biệt ngữ là gì” theo nghĩa của bài học Ngữ văn 8 thì đây chính là khái niệm cần nắm.
| Khái niệm | Lớp từ riêng của một nhóm xã hội, dùng trong phạm vi hẹp, người ngoài nhóm khó hiểu |
| Thuộc | Từ vựng tiếng Việt xét theo phạm vi sử dụng, đứng cạnh từ ngữ toàn dân và từ ngữ địa phương |
| Dấu hiệu nhận biết | Âm lạ chưa có trong vốn từ chung, hoặc từ quen được gán nghĩa mới theo quy ước của nhóm |
| Học ở | Ngữ văn 8, Kết nối tri thức, tập một, Bài 1 (Thực hành tiếng Việt, trang 16) |
Vì sao gọi là biệt ngữ xã hội?
Tên gọi đã chứa sẵn định nghĩa. Biệt (別) là riêng, tách khỏi cái chung; ngữ (語) là lời nói. Biệt ngữ, vậy, là lời nói riêng. Còn hai chữ xã hội cho biết cái “riêng” ấy sinh ra từ đâu: không phải do sống ở vùng đất khác, mà do thuộc về một nhóm người khác, một nghề, một tầng lớp, một lứa tuổi.
Sách Ngữ văn 8 bộ Kết nối tri thức đưa khái niệm này vào phần Thực hành tiếng Việt của Bài 1. Ý chính của sách: một nhóm người tự thỏa thuận với nhau cách gọi tên sự vật, vì thế ai đứng ngoài nhóm, không biết “luật chơi” ấy, thì nghe mà không hiểu, càng không dùng được. Sách cũng dặn: chỉ nên dùng hạn chế, đúng đối tượng và mục đích; còn nhà văn thì có thể dùng để dựng lại đời sống của một nhóm người cho chân thực.
Cũng nên hiểu rằng “biệt ngữ” không phải là từ sai. Nó là từ đúng, nhưng đúng trong một vòng tròn nhỏ. Bước ra khỏi vòng tròn ấy mà vẫn dùng thì người nghe mới thấy lạ, thấy khó hiểu, có khi thấy bị gạt ra ngoài.
Đặt biệt ngữ cạnh từ toàn dân, từ địa phương và thuật ngữ
| Lớp từ | Ai dùng | Vì sao có | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Từ ngữ toàn dân | Mọi người nói tiếng Việt | Vốn từ chung | cha, mẹ, ăn, ngủ, điểm kém |
| Từ ngữ địa phương | Người một vùng | Khác biệt địa lí, lịch sử ngữ âm | má (mẹ, ở Nam Bộ), mô (đâu, ở Bắc Trung Bộ) |
| Biệt ngữ xã hội | Một nhóm, tầng lớp, nghề, lứa tuổi | Quy ước riêng của nhóm, đôi khi để giữ kín | băng hà (vua mất), gánh team (game thủ) |
| Thuật ngữ | Người trong một ngành khoa học, kĩ thuật | Cần gọi tên khái niệm thật chính xác | ẩn dụ, quang hợp, phân số |
Hai chỗ hay lẫn nhất: biệt ngữ với từ địa phương, và biệt ngữ với thuật ngữ. Từ địa phương chia theo vùng, biệt ngữ chia theo nhóm. Một người Huế nói “mô, tê” thì cả làng cùng nói; một học sinh nói “cày đề” thì chỉ bạn cùng lớp hiểu ngay. Còn thuật ngữ tuy cũng dùng hẹp nhưng có định nghĩa chuẩn, ai muốn học đều tra được, không mang tính quy ước ngầm.
Tiếng lóng là phần sôi động nhất của biệt ngữ xã hội, nhiều khi đồng nghĩa với “biệt ngữ của giới trẻ”. Những đặc điểm và ví dụ riêng của nó được bàn ở bài tiếng lóng và các con đường sinh ra từ lóng.
Nhận ra biệt ngữ xã hội bằng những dấu hiệu nào?
- Âm lạ, chưa từng gặp trong vốn từ chung. Có những biệt ngữ là từ đặt mới hoàn toàn; người ngoài nghe không đoán được nghĩa vì chẳng có chữ quen nào để bám vào.
- Từ quen nhưng nghĩa lạ. Phổ biến hơn nhiều. “Cày” không phải cày ruộng mà là chơi hoặc học miệt mài; “gánh” không phải gánh nước mà là một người chơi giỏi kéo cả đội thắng. Cứ thấy nghĩa từ điển không khớp với ngữ cảnh là nên nghi.
- Gắn chặt với một nhóm người cụ thể. Thử hỏi: ai hay nói từ này? Nếu câu trả lời là “game thủ”, “cánh lái xe”, “người trong cung”… thì gần như chắc chắn đó là biệt ngữ.
- Trên trang sách thường được đánh dấu. Biệt ngữ hay được in nghiêng, đặt trong ngoặc kép, kèm chú thích, hoặc chính người kể chuyện giải thích lại nghĩa ngay sau đó.
Các nhóm biệt ngữ xã hội hay gặp
Chia theo nhóm người dùng là cách dễ nhớ nhất.
- Tầng lớp vua quan thời phong kiến: vua xưng trẫm, gọi bề tôi là khanh; vua mất là băng hà; vua đi đâu là ngự giá. Những từ này dày đặc trong truyện lịch sử và phim cổ trang.
- Học sinh, sinh viên: cày (học dồn), cúp tiết (bỏ tiết), gậy (điểm 1, vì hình con số giống cái gậy), học gạo (học thuộc lòng máy móc).
- Người chơi game: gánh team, leo rank, feed (chết liên tục khiến đối thủ mạnh lên).
- Những nhóm muốn giữ kín việc làm của mình: đặt từ riêng để người ngoài không hiểu. Kiểu biệt ngữ này hay xuất hiện trong văn học hiện thực viết về đời sống dưới đáy xã hội.
Ranh giới giữa các nhóm luôn xê dịch. Một chữ của game thủ lan ra cả lứa tuổi; một chữ học trò được báo chí dùng lại, lâu dần thành từ toàn dân. Có biệt ngữ chết theo nhóm người dùng nó, như phần lớn cách xưng hô trong cung đình chỉ còn sống trên trang sách.
Đọc biệt ngữ trong trang văn Nguyễn Tuân, Tam Lang
Ngay trong phần thực hành của sách Ngữ văn 8, học sinh gặp hai trường hợp đáng chú ý.
Một “tiếng bạc” không phải chuyện cờ bạc
Trong truyện Một đám bất đắc chí, Nguyễn Tuân dùng cụm “đánh một tiếng bạc lớn” rồi giải thích ngay rằng đó là cướp một đám to. Nếu không có lời giải thích, người đọc sẽ hiểu sai hoàn toàn. Nhà văn vẫn giữ nguyên cách nói của nhóm nhân vật vì nó cho thấy họ là ai: những kẻ bàn chuyện mờ ám, cần một thứ ngôn ngữ để người ngoài nghe không hiểu. Biệt ngữ ở đây làm việc của một bức chân dung.
Chữ “làm xe” của phu kéo xe
Trong phóng sự Tôi kéo xe, Tam Lang ghi lại đời những người kéo xe chở khách thuê trước năm 1945. Trong một đoạn đối thoại, người ta hỏi người mới đến đã “làm xe” lần nào chưa, tức là đã đi kéo xe kiếm sống bao giờ chưa. Hai chữ ngắn gọn ấy mang cả giọng điệu của một nghề, làm đoạn văn có hơi thở thật của bến xe, của những người lao động nghèo. Muốn nhìn lại toàn bộ kiến thức tiếng Việt của học kì này, có thể xem trang ôn tập cuối kì I Ngữ văn 8.
Từ hai ví dụ có thể rút ra cách đọc: gặp biệt ngữ trong tác phẩm, việc đầu tiên là xác định nó thuộc nhóm người nào, rồi tra chú thích hoặc dựa vào ngữ cảnh để hiểu nghĩa, cuối cùng mới hỏi vì sao tác giả giữ lại cách nói đó.
Luyện tập nhận diện biệt ngữ, có đáp án
Câu 1: Từ nào trong câu sau là biệt ngữ xã hội, và thuộc nhóm người nào? “Tối qua tao bị đồng đội feed liên tục, may có thằng Nam gánh team chứ không thì thua.”
Đáp án: Hai biệt ngữ là feed (để mình bị hạ liên tục, giúp đối phương mạnh lên) và gánh team (một người chơi giỏi kéo cả đội thắng). Cả hai thuộc nhóm người chơi game trực tuyến.
Câu 2: Xếp các từ sau vào ba nhóm: từ toàn dân, từ địa phương, biệt ngữ xã hội: má, trẫm, mẹ, cúp tiết, mô, băng hà.
Đáp án: Từ toàn dân: mẹ. Từ địa phương: má (Nam Bộ), mô (Bắc Trung Bộ). Biệt ngữ xã hội: trẫm, băng hà (tầng lớp vua quan), cúp tiết (học sinh, sinh viên).
Câu 3: Bạn Lan viết trong đơn xin nghỉ học: “Em xin phép cô cho em cúp tiết chiều nay vì em bị ốm.” Câu này dùng từ đã phù hợp chưa?
Đáp án: Chưa phù hợp. Cúp tiết là biệt ngữ của học sinh, lại mang ý tự ý bỏ học, trái hẳn với một lá đơn xin phép. Nên viết: “Em xin phép cô cho em nghỉ buổi học chiều nay vì em bị ốm.”
Câu 4: Vì sao nhà văn vẫn dùng biệt ngữ dù biết nhiều người đọc không hiểu?
Đáp án tham khảo: Vì biệt ngữ giúp dựng lại đúng cách nói và đời sống của một nhóm người: người đọc nghe thấy giọng thật của nhân vật, nhận ra họ thuộc nghề nào, tầng lớp nào. Để người đọc không bị lạc, nhà văn thường kèm chú thích hoặc để người kể giải thích nghĩa ngay trong câu.
Biệt ngữ xã hội trong bài làm của học sinh
Biệt ngữ là gì, có giống biệt ngữ xã hội không?
“Biệt ngữ” là cách gọi ngắn, trong chương trình Ngữ văn 8 thường được hiểu là biệt ngữ xã hội. Một số tài liệu ngôn ngữ học dùng “biệt ngữ” theo nghĩa rộng hơn, nhưng khi làm bài, cứ hiểu là lớp từ riêng của một nhóm người.
Biệt ngữ xã hội và tiếng lóng khác nhau thế nào?
Tiếng lóng là một bộ phận của biệt ngữ xã hội, thường thay đổi nhanh, hay mang ý đùa hoặc giấu nghĩa. Biệt ngữ xã hội rộng hơn, gồm cả những từ riêng không nhằm giấu ai, như cách xưng hô trong cung đình.
Có nên dùng biệt ngữ xã hội khi viết bài văn không?
Trong lời văn của chính mình thì không nên. Chỉ nên dùng khi trích lời nhân vật hoặc khi cần phân tích chính biệt ngữ đó, và nhớ đặt trong ngoặc kép kèm lời giải thích.
Ví dụ về biệt ngữ xã hội dễ nhớ nhất là gì?
Bộ từ của triều đình xưa: trẫm, khanh, băng hà, ngự giá. Chúng chỉ dùng trong cung vua và nay hầu như chỉ còn trong sách, phim lịch sử, nên rất dễ nhận ra.