Ôn tập học kì I Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo (trang 121–124)

Trình bày ngắn gọn đặc điểm các thể loại đã được học ở học kì I bằng cách hoàn thành bảng sau (làm vào vở): Thơ bốn chữ; Thơ năm chữ; Truyện ngụ ngôn; Tuỳ bút; Tản văn; Văn bản nghị luận phân tích một tác phẩm văn học; Văn bản giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động.

Trả lời:

Đọc văn bản Ve và kiến (La Phông-ten, Nguyễn Văn Vĩnh dịch) và thực hiện các yêu cầu phía dưới:
a. Văn bản trên thuộc thể loại nào? Dựa vào những dấu hiệu nào để xác định như vậy?
b. Tóm tắt văn bản trên bằng một đoạn văn ngắn.
c. Nêu nhận xét của em về hai nhân vật ve và kiến.
d. Xác định chủ đề của văn bản.

Trích mấy dòng đầu của bản dịch để tiện theo dõi:

Ve sầu kêu ve ve
Suốt mùa hè
Đến kì gió bấc thổi
Nguồn cơn thật bối rối

Trả lời:

a. Ve và kiến là truyện ngụ ngôn viết bằng thơ (thơ ngụ ngôn). Dấu hiệu:

• Có cốt truyện ngắn: ve hát suốt mùa hè, đến mùa đông đói phải đi vay, kiến từ chối.
• Nhân vật là loài vật được nhân hóa, biết xưng hô (em, chị, chú, bác), biết hỏi đáp như người.
• Câu chuyện kết thúc bằng một câu trả lời đầy ẩn ý của kiến, từ đó người đọc tự rút ra bài học.
• Hình thức là thơ, phần lớn các dòng năm chữ (có dòng ba chữ như Suốt mùa hè), vần nối tiếp từng cặp dòng: thổi – rối, còn – con, núm – xóm, vay – ngày…

b. Tóm tắt: Ve sầu mải ca hát suốt mùa hè. Khi gió bấc thổi về, ve không còn gì để ăn, đành sang nhà kiến hàng xóm hỏi vay ít hạt, hứa đến mùa hạ năm sau sẽ trả đủ cả vốn lẫn lãi. Kiến vốn không ưa cho vay mượn, hỏi lúc trời nắng ráo ve làm gì. Ve đáp mình chỉ hát cả ngày đêm. Kiến bèn bảo: trước kia đã hát thì bây giờ hãy múa xem nào.

c. Nhận xét nhân vật:

d. Chủ đề: phê phán lối sống chỉ biết hưởng thụ trước mắt, không chịu lao động và dành dụm; từ đó khuyên con người phải biết lo xa. Đọc kĩ hơn, câu kết của kiến còn gợi ta suy nghĩ về cách cư xử với người gặp khó khăn: có nên chỉ chê trách mà không giúp?

Đọc diễn cảm một bài thơ hoặc đoạn thơ bốn chữ hoặc năm chữ mà em yêu thích. Nêu ấn tượng của em về bài thơ, đoạn thơ ấy.

Trả lời: Gợi ý chọn khổ thơ đầu bài Sang thu (Hữu Thỉnh).

• Cách đọc: giọng chậm, nhẹ, hơi ngạc nhiên ở chữ bỗng và chữ hình như; ngắt nhịp 2/3 hoặc 3/2 theo nghĩa; kéo dài nhẹ cuối mỗi dòng.
• Ấn tượng: mùa thu không đến bằng sắc vàng của lá mà bằng một mùi hương rất quê: hương ổi lan trong làn gió hơi lạnh. Nhà thơ dùng động từ phả, khiến mùi hương như sánh lại, đậm đặc. Tiếp đó là màn sương chùng chình qua ngõ, một từ láy làm sương có dáng vẻ chần chừ, thong thả như người. Em thích nhất cảm giác “chưa chắc chắn” trong chữ hình như: nhà thơ đang dò từng tín hiệu nhỏ để nhận ra thu đã về. Đọc khổ thơ, em nhớ những sáng đầu thu đi học, gió se se và mùi ổi chín từ vườn nhà ai bay ra.

Em có thể chọn bài khác như Lời của cây (Trần Hữu Thung) hay Con chim chiền chiện (Huy Cận); điều quan trọng là nêu được một chi tiết, hình ảnh cụ thể và nói vì sao nó để lại ấn tượng.

Nêu nhận xét về tác dụng của việc kết hợp sử dụng phương tiện giao tiếp ngôn ngữ với phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ trong văn bản thông tin qua văn bản Chúng ta có thể đọc nhanh hơn? (A-đam Khu) hoặc Cách ghi chép để nắm chắc nội dung bài học (Du Gia Huy).

Trả lời: Lấy ví dụ văn bản Chúng ta có thể đọc nhanh hơn?

• Phương tiện ngôn ngữ (nhan đề dạng câu hỏi, sa-pô, các đề mục, lời giải thích từng cách đọc) cung cấp thông tin chính: vì sao ta đọc chậm và những cách luyện để đọc nhanh hơn.
• Phương tiện phi ngôn ngữ (hình ảnh minh họa đi kèm từng đề mục, cách trình bày tách đoạn, chữ in đậm) cho người đọc “thấy” ngay thao tác cần làm. Những cách đọc trong bài khá lạ với học sinh, nếu chỉ có lời giải thích thì rất khó hình dung; có hình minh họa, người đọc hiểu nhanh và có thể làm theo.
• Kết hợp hai loại phương tiện giúp văn bản rõ ràng, sinh động, dễ nhớ, đúng mục đích của văn bản thông tin là hướng dẫn để người đọc áp dụng được.

Với Cách ghi chép để nắm chắc nội dung bài học, phần hình ảnh minh họa cách trình bày trang ghi chép có tác dụng tương tự: nhìn vào là biết nên chia vở, đánh dấu ý chính ra sao.

Qua việc đọc các văn bản Em bé thông minh – nhân vật kết tinh trí tuệ dân gian (Trần Thị An), Hình ảnh hoa sen trong bài ca dao “Trong đầm gì đẹp bằng sen” (Hoàng Tiến Tựu), Sức hấp dẫn của truyện ngắn “Chiếc lá cuối cùng” (Minh Khuê), em rút ra những lưu ý gì trong cách đọc hiểu văn bản nghị luận phân tích một tác phẩm văn học?

Trả lời:

1. Tìm ý kiến chung trước: đọc nhan đề và phần mở đầu để biết người viết bàn về phương diện nào của tác phẩm. Ví dụ, nhan đề bài của Trần Thị An đã cho biết ý kiến: em bé là nhân vật kết tinh trí tuệ dân gian.
2. Xác định các luận điểm và trình tự sắp xếp chúng (theo các lần thử thách của em bé, theo từng hình ảnh trong bài ca dao…).
3. Phân biệt lí lẽ với bằng chứng: bằng chứng là câu thơ, chi tiết trích từ tác phẩm; lí lẽ là lời giải thích, đánh giá của người viết. Kiểm tra bằng chứng có đúng, có đủ cho lí lẽ không.
4. Đối chiếu với tác phẩm gốc: nên đọc lại truyện, bài ca dao được bàn đến để hiểu vì sao người viết nhận xét như vậy và có đồng tình hay không.
5. Rút ra cách viết cho mình: chú ý cách mở bài, cách chuyển luận điểm, cách dẫn câu thơ để vận dụng khi viết bài phân tích nhân vật.

Dựa vào bảng sau, hãy nêu tên các văn bản, đoạn trích ở phần Đọc mở rộng theo thể loại trong học kì I theo đúng các thể loại (làm vào vở): 1. Thơ; 2. Truyện ngụ ngôn; 3. Tuỳ bút, tản văn; 4. Văn bản thông tin; 5. Văn bản nghị luận.

Trả lời:

Lưu ý: số thứ tự trong bảng của sách chỉ là số dòng, không trùng với số bài học (ví dụ tùy bút, tản văn là Bài 4, nghị luận văn học là Bài 3), nên khi chép vào vở em có thể thêm cột “thuộc bài” như trên cho khỏi nhầm.

Đọc đoạn trích (năm câu, đánh số từ 1 đến 5, trích Mùa phơi sân trước của Nguyễn Ngọc Tư, kể chuyện nhà nào ở quê cũng cặm giàn trước sân để phơi đồ) và trả lời các câu hỏi:
a. Nêu công dụng của dấu chấm lửng trong đoạn văn trên.
b. Xác định và nêu chức năng của các phó từ có trong các câu (2), (4).
c. Tìm ít nhất ba từ địa phương Nam Bộ có trong đoạn văn trên.
d. Chủ đề xuyên suốt đoạn văn trên là gì? Theo em, trình tự sắp xếp các câu trong đoạn văn trên có giúp chủ đề được liền mạch, thông suốt hay không? Vì sao?

Trả lời:

a. Dấu chấm lửng đứng sau chuỗi liệt kê ở câu (2) (cám mốc, bột gạo thừa, cơm nguội, lá dừa khô, mấy trái đậu bắp già làm giống…). Nó cho biết những thứ được đem phơi trên giàn còn nhiều nữa, người viết chưa kể hết. Đồng thời dấu câu ấy gợi cảm giác cái giàn lúc nào cũng đầy ắp đồ phơi, cuộc sống nhà quê lam lũ mà chẳng bỏ phí thứ gì.

b. Phó từ trong câu (2) và (4):

Có sách giải xếp thêm được trong đem vô bồ được là phó từ chỉ kết quả; em có thể nêu nếu thầy cô đã dạy cách hiểu này. Riêng để trong dùng để nhen lửa là kết từ chỉ mục đích, không phải phó từ.

c. Từ địa phương Nam Bộ: con nít (trẻ con), rặt (toàn là), vô (vào), trái (quả), hồi trong hồi mình con nít (lúc, thời). Có thể kể thêm cặm (cắm).

d. Chủ đề xuyên suốt: những chiếc giàn phơi trước sân nhà ở quê và nếp sinh hoạt gắn với nắng của người nhà quê nghèo. Trình tự các câu giúp chủ đề liền mạch: câu (1) giải thích vì sao nhà nào cũng có giàn; câu (2) kể những thứ thường được phơi; câu (3) nói vì sao phơi trên giàn mau khô; câu (4) mở rộng sang việc phơi lúa; câu (5) khép lại bằng hình ảnh trẻ nhỏ nằm trên chiếu. Ý sau nối tiếp ý trước theo hướng từ nguyên do đến cụ thể, từ đồ vật đến con người, nên người đọc theo dõi rất tự nhiên.

Đọc đoạn trích (bàn về chi tiết trong văn bản thông tin: chi tiết là đơn vị nhỏ làm cơ sở và góp phần làm sáng tỏ thông tin chính; thông tin cơ bản được tóm lược trong nhan đề, sa-pô; thông tin chi tiết triển khai qua đề mục, tiểu mục, các đoạn, gồm cả chi tiết bằng ngôn ngữ lẫn phi ngôn ngữ; có thể sơ đồ hoá các cấp độ chi tiết) và trả lời các câu hỏi:
a. Xác định các thuật ngữ có trong đoạn văn trên. Đây là các thuật ngữ của ngành khoa học nào?
b. Giải thích ý nghĩa của từ ngữ được in đậm trong đoạn văn trên. Em hãy tìm thêm một số từ ngữ có chứa yếu tố Hán Việt “hoá”.

Trả lời:

a. Thuật ngữ: văn bản thông tin, chi tiết, thông tin cơ bản, thông tin chi tiết, nhan đề, sa-pô, đề mục, tiểu mục, ngôn ngữ, phi ngôn ngữ. Đây là thuật ngữ thuộc ngành ngữ văn (cụ thể là lí luận văn học và ngôn ngữ học, phần nghiên cứu về văn bản) – một ngành của khoa học xã hội và nhân văn.

b. Sơ đồ hoá: biến một nội dung thành sơ đồ, tức trình bày các ý và quan hệ giữa chúng bằng hình vẽ, mũi tên, ô chữ cho dễ nhìn, dễ nhớ (ở đây là vẽ các cấp độ thông tin thành chuỗi bậc 1, bậc 2…). Yếu tố hoá có nghĩa là trở thành, biến thành.

Từ có yếu tố hoá mang nghĩa này: cụ thể hoá, đơn giản hoá, hiện đại hoá, công nghiệp hoá, số hoá, tự động hoá, xanh hoá, mĩ hoá, lí tưởng hoá. Ngoài ra còn các từ mà hoá mang nghĩa thay đổi, biến đổi như biến hoá, tiến hoá, cảm hoá, giáo hoá.

Phần hai: Viết, nói và nghe (trang 124)

Vẽ sơ đồ trình bày các bước trong quy trình viết.

Trả lời: Sơ đồ dạng mũi tên nối bốn ô, ô cuối có mũi tên quay ngược về ô đầu (vì rút kinh nghiệm xong lại dùng cho bài sau):

Trước khi viết (xác định đề tài, mục đích, người đọc; thu thập tư liệu) → Tìm ý và lập dàn ý (ghi nhanh mọi ý, gom thành nhóm, sắp theo bố cục) → Viết bài / viết đoạn (triển khai dàn ý thành câu, đoạn; giữ đúng đặc điểm kiểu bài) → Xem lại và chỉnh sửa, rút kinh nghiệm (đối chiếu bảng kiểm, sửa lỗi, ghi lại điều cần nhớ) ↺

Ghi lại những kinh nghiệm của em khi thực hiện quy trình viết các kiểu bài đã được học ở học kì I dựa vào bảng sau (làm vào vở). Bảng gồm các kiểu bài: đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ; bài văn kể lại sự việc có thật liên quan đến nhân vật/ sự kiện lịch sử; bài văn biểu cảm về sự việc; bài văn phân tích đặc điểm nhân vật trong một tác phẩm văn học; bài văn thuyết minh về quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động. Các cột: Trước khi viết; Tìm ý và lập dàn ý; Viết bài/ viết đoạn; Xem lại và chỉnh sửa, rút kinh nghiệm.

Trả lời: Mỗi kiểu bài có một “điểm dễ hỏng” riêng ở từng bước. Bảng dưới là kinh nghiệm gợi ý, em đối chiếu với bài làm thật của mình để bổ sung.

Cần lưu ý điều gì khi sáng tác một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ?

Trả lời:

• Đếm đủ số chữ mỗi dòng (bốn hoặc năm), ngắt nhịp hợp thể: 2/2 với thơ bốn chữ; 2/3, 3/2 với thơ năm chữ.
• Gieo vần: chọn vần chân (liền hoặc cách), chú ý các tiếng gieo vần cùng thanh bằng hoặc cùng thanh trắc cho êm tai.
• Chọn một đề tài gần gũi mà em có cảm xúc thật (một con vật, một mùa, một người thân); mỗi khổ nên có một hình ảnh cụ thể.
• Dùng biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa, điệp ngữ) và từ láy để câu thơ có hình ảnh, âm thanh.
• Đặt nhan đề ngắn, khớp với nội dung; đọc to bài thơ để sửa những chỗ vấp, gượng.

Nêu một số điểm lưu ý khi trình bày bài nói: Làm thế nào để kể lại một truyện ngụ ngôn thú vị, hài hước?

Trả lời:

• Nắm chắc truyện: nhớ đủ các sự việc chính và câu nói “đắt” của nhân vật, vì cái hài thường nằm ở đó (như câu kết của kiến trong Ve và kiến).
• Mở đầu gây tò mò: có thể đặt một câu hỏi cho người nghe đoán bài học trước khi kể.
• Dùng cách nói thú vị: thay đổi giọng cho từng nhân vật, nhấn vào từ ngữ phóng đại, dừng một nhịp trước tình huống bất ngờ; có thể dùng cách chơi chữ, so sánh dí dỏm nhưng không làm sai nội dung truyện.
• Kết bằng bài học rút ra ngắn gọn, liên hệ một tình huống quen thuộc với các bạn.
• Phong thái: nhìn người nghe, cử chỉ minh họa vừa phải, giữ đúng thời gian.

Theo em, khi giải thích về một quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động, cần làm gì để người nghe có thể hiểu rõ các quy tắc hay luật lệ của trò chơi/ hoạt động đó?

Trả lời:

• Nói theo đúng trình tự diễn ra hoạt động: chuẩn bị gì, bắt đầu thế nào, lượt chơi ra sao, khi nào kết thúc, tính thắng thua thế nào.
• Giải thích các từ chuyên môn của trò chơi (ví dụ trong ô ăn quan: quan, dân, rải, ăn) trước khi dùng.
• Dùng phương tiện trực quan: vẽ sơ đồ bàn chơi lên bảng, làm mẫu một lượt, chiếu hình hoặc video ngắn.
• Nhấn mạnh những luật dễ vi phạm, nêu ví dụ đúng – sai.
• Cuối phần trình bày, hỏi lại người nghe hoặc mời một bạn nhắc lại luật để kiểm tra họ đã hiểu chưa.

Trong khi trao đổi, tranh luận về một vấn đề, chúng ta nên có thái độ như thế nào trước các ý kiến khác biệt?

Trả lời: Nên lắng nghe hết ý kiến của bạn rồi mới đáp lại, không ngắt lời. Tôn trọng người nói ngay cả khi không đồng ý: phản bác ý kiến chứ không chê bai con người. Khi phản hồi, nêu lí lẽ và bằng chứng, giữ giọng điềm tĩnh, tránh từ ngữ gay gắt. Sẵn sàng thừa nhận điểm đúng trong ý kiến khác và điều chỉnh quan điểm của mình nếu thấy hợp lí. Mục đích của tranh luận là cùng tìm ra cách hiểu đúng, không phải để thắng thua. Đây cũng là kĩ năng các em đã luyện ở Bài 3 khi thảo luận nhóm về một vấn đề gây tranh cãi.