Ôn tập học kì II Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo (trang 113–116)

Chọn tên văn bản ở cột A phù hợp với thể loại tương ứng ở cột B (làm vào vở). Cột A: 1. Đợi mẹ (Vũ Quần Phương); 2. Những kinh nghiệm dân gian về lao động, sản xuất; 3. Trò chơi cướp cờ (Theo Nguyễn Thị Thanh Thuỷ); 4. Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm); 5. Dòng “Sông Đen” (Giuyn Véc-nơ). Cột B: a. Truyện khoa học viễn tưởng; b. Văn bản nghị luận về một vấn đề đời sống; c. Văn bản thông tin giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động; d. Tục ngữ; đ. Thơ trữ tình.

Trả lời: 1 – đ; 2 – d; 3 – c; 4 – b; 5 – a.

Dựa vào bảng sau, tóm tắt những điểm cần lưu ý khi đọc hiểu văn bản theo các thể loại cụ thể (làm vào vở): thơ trữ tình; tục ngữ; văn bản thông tin giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động; văn bản nghị luận về một vấn đề trong đời sống; truyện khoa học viễn tưởng.

Trả lời:

a. Dựa vào bảng, nêu tên các văn bản ở phần Đọc mở rộng theo thể loại trong học kì II theo đúng các thể loại (Bài 6: văn bản nghị luận; Bài 7: văn bản thuộc thể loại khác; Bài 8: văn bản thông tin; Bài 9: truyện, bao gồm truyện khoa học viễn tưởng; Bài 10: thơ trữ tình). b. Kẻ bảng vào vở, liệt kê các văn bản đọc mở rộng ở học kì II theo yêu cầu của giáo viên và nêu ít nhất hai bài học kinh nghiệm về kĩ năng đọc mà em đã thu nhận được qua việc đọc các văn bản ấy.

Trả lời:

Ở ý b, giáo viên có thể giao thêm văn bản tự tìm; em vẫn giữ cấu trúc bảng như trên.

Đọc đoạn thơ tám câu trích Quê hương (Tế Hanh), từ câu Làng tôi ở vốn làm nghề chài lưới đến câu Rướn thân trắng bao la thâu góp gió…, và thực hiện: a. Nhận xét cách gieo vần và ngắt nhịp của đoạn thơ. b. Xác định cảm xúc của tác giả được thể hiện qua đoạn thơ. c. Nêu một nét độc đáo về biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn thơ.

Trả lời:

a. Vần chân, gieo theo từng cặp câu liền nhau và luân phiên bằng – trắc: sông – hồng (vần bằng), cá – mã (vần trắc), giang – làng (vần bằng). Nhịp chủ yếu 3/2/3 hoặc 3/5 (Khi trời trong / gió nhẹ / sớm mai hồng), đều đặn, khỏe, như nhịp mái chèo đưa thuyền ra khơi.

b. Niềm tự hào và tình yêu tha thiết với làng chài quê hương; niềm vui, phấn chấn trước cảnh dân trai tráng ra khơi trong buổi sớm đẹp trời, trước sức sống khỏe khoắn của con người và con thuyền.

c. Nét độc đáo nhất là phép so sánh cánh buồm với hồn làng:

Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng

Thông thường người ta lấy cái trừu tượng so với cái cụ thể cho dễ hình dung; ở đây nhà thơ làm ngược lại, lấy cánh buồm hữu hình so với “hồn làng” vô hình. Cánh buồm trở thành biểu tượng của cả làng chài: mang ước mơ no ấm, linh hồn, niềm tin của người dân theo mỗi chuyến ra khơi. Câu thơ sau tiếp tục nhân hóa cánh buồm (rướn thân trắng, thâu góp gió) như một sinh thể đang gồng mình đón gió. Trước đó, câu Chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã so sánh con thuyền với tuấn mã, cùng các động từ mạnh phăng, vượt làm hiện lên khí thế băng băng.

Điểm chung về mục đích của văn bản Tự học – một thú vui bổ ích (Nguyễn Hiến Lê) và Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm) là gì? Để đạt được mục đích, các tác giả ấy đã sử dụng kiểu văn bản có đặc điểm gì?

Trả lời:

Cả hai cùng muốn thuyết phục bạn đọc tin vào một con đường tích lũy tri thức: tự học và đọc sách đúng cách, để từ đó thay đổi thái độ, thói quen học tập. Để làm được điều ấy, hai tác giả dùng văn bản nghị luận về một vấn đề trong đời sống: nêu ý kiến rõ ràng; đưa ra hệ thống lí lẽ sắp xếp hợp lí; dùng bằng chứng cụ thể, gần gũi (so sánh tự học với du lịch, ví đọc nhiều mà không nghiền ngẫm với ăn uống quá độ sinh bệnh…); ngôn ngữ vừa chặt chẽ vừa có hình ảnh, giọng trò chuyện.

Chỉ ra đặc điểm của tục ngữ được thể hiện qua các câu sau: a. Cái răng, cái tóc là góc con người. b. Đói cho sạch, rách cho thơm. c. Một mặt người bằng mười mặt của.

Trả lời:

Qua ba câu thấy rõ đặc điểm chung: ngắn gọn, hàm súc, có vần nhịp, hay dùng phép đối, hình ảnh cụ thể; đúc kết kinh nghiệm sống của nhân dân và thường có nghĩa bóng.

Những dấu hiệu nào giúp em nhận biết Trò chơi cướp cờ và Cách gọt củ hoa thuỷ tiên là văn bản thông tin giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động? Để đạt được mục đích, hai văn bản ấy đã sử dụng cách triển khai thông tin như thế nào?

Trả lời:

• Dấu hiệu: nhan đề gọi thẳng tên trò chơi, hoạt động; mục đích là hướng dẫn người đọc làm theo; văn bản chia thành các mục có đề mục hoặc kí hiệu (chuẩn bị, cách chơi, luật chơi; các công đoạn gọt củ); có từ chỉ trình tự (trước tiên, sau đó, tiếp theo); có hình ảnh minh họa; ngôn ngữ chính xác, khách quan.
• Cách triển khai: Trò chơi cướp cờ đi từ giới thiệu chung, chuẩn bị người chơi và dụng cụ, đến cách chơi và luật tính thắng thua, tức là chia theo từng phương diện kết hợp trình tự các bước. Cách gọt củ hoa thuỷ tiên chủ yếu theo trình tự thời gian của các công đoạn, mỗi công đoạn có đề mục riêng, kèm lời khuyên của người làm nghề.

Chỉ ra những dấu hiệu của truyện khoa học viễn tưởng (đề tài, cốt truyện, tình huống, nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian) được thể hiện qua văn bản Dòng “Sông Đen” (Giuyn Véc-nơ) và Xưởng Sô-cô-la (Rô-a Đan).

Trả lời:

Điểm chung: dựa trên những hiểu biết hoặc giả thuyết khoa học rồi tưởng tượng xa hơn, đưa người đọc vào thế giới chưa có thật.

So sánh các trường hợp và lí giải sự khác biệt về ý nghĩa: a. (1) Bài văn này dở quá! (2) Bài văn này không được hay lắm! b. (1) Anh ấy chạy rất nhanh. Chạy một trăm mét mà chỉ mất gần mười giây. (2) Anh ấy chạy nhanh như bay. Chạy một trăm mét mà chỉ mất gần mười giây. Xác định và nêu chức năng của các số từ có trong bài tập b.

Trả lời:

• a. Câu (1) nhận xét thẳng, nặng nề, dễ làm người viết buồn. Câu (2) dùng nói giảm nói tránh (phủ định cái ngược lại: không được hay lắm), ý chê vẫn còn nhưng nhẹ nhàng, tế nhị.
• b. Câu (1) miêu tả bình thường bằng phó từ chỉ mức độ rất. Câu (2) dùng nói quá (nhanh như bay), phóng đại để nhấn mạnh và gây ấn tượng.
• Số từ: một trăm (trong một trăm mét), mười (trong gần mười giây): đều là số từ chỉ số lượng, đứng trước danh từ chỉ đơn vị đo, đưa ra con số cụ thể làm bằng chứng cho nhận xét chạy nhanh.

Đọc đoạn văn trích Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi) gồm bốn câu tả cảnh đàn chim bay lên từ vệt rừng đen và thực hiện: a. Xác định các phép liên kết trong đoạn trích. b. So sánh cặp câu “(1) Từ chỗ vệt rừng đó, chim cất cánh tua tủa bay lên.” và “(2) Từ chỗ vệt rừng đen xa tít đó, chim cất cánh tua tủa bay lên, giống hệt đàn kiến từ trong lòng quả đất chui ra, bò li ti đen ngòm lên da trời.” và nhận xét về tác dụng của việc mở rộng các thành phần chính và trạng ngữ của câu bằng cụm từ. c. Việc sử dụng thành ngữ “liên chi hồ điệp” trong câu cuối có tác dụng gì? d. Xác định nghĩa của từ “tua tủa” trong đoạn trích. Nghĩa của từ “tua tủa” trong ngữ cảnh này có gì giống và khác nghĩa trong từ điển? Hãy tìm các ngữ cảnh khác có từ “tua tủa”.

Trả lời:

a.

• Phép lặp: vệt rừng đen ở câu (2) được lặp lại ở câu (3); sông (câu 1) – con sông (câu 2); chim (câu 3) – bóng chim, đàn chim (câu 4); bay lên lặp ở câu (3) và (4).
• Phép thế: đó trong vệt rừng đen xa tít đó (câu 3) thay cho vị trí ở chỗ con sông ngoặt đã nói ở câu (2).
• Phép liên tưởng (dùng từ cùng trường nghĩa): rừng, sông, chim, mây, trời cùng vẽ nên một quang cảnh.

b. Ở câu (2), trạng ngữ được mở rộng (vệt rừng thành vệt rừng đen xa tít) cho biết thêm màu sắc, khoảng cách; vị ngữ được mở rộng bằng cụm so sánh dài (giống hệt đàn kiến… lên da trời) gợi số lượng chim đông đặc, những chấm đen li ti chuyển động. Câu (1) chỉ thông báo sự việc; câu (2) vẽ ra cả một bức tranh có màu, có chiều sâu, có chuyển động.

c. Liên chi hồ điệp là thành ngữ Hán Việt, nghĩa là nối liền nhau không dứt. Đặt ở cuối đoạn, thành ngữ nhấn mạnh cảnh chim bay lên lớp lớp, liên tiếp như tàn tro bay trong gió; cách nói ngắn mà gợi, lại có màu sắc trang trọng, cổ kính, làm câu văn giàu nhạc điệu.

d. Từ điển giải thích tua tủa là chĩa ra nhiều phía, nhiều cái, không đều nhau (thường nói về vật nhọn). Trong đoạn, từ chỉ đàn chim đồng loạt bay vụt lên, tỏa ra khắp hướng. Giống: đều gợi số lượng nhiều, tỏa ra nhiều phía. Khác: nghĩa từ điển thường gợi vật đứng yên, cứng, nhọn; trong đoạn văn, từ được dùng cho sinh vật đang chuyển động, tạo cảm giác mạnh, bất ngờ. Ngữ cảnh khác: Râu mọc tua tủa quanh cằm; Hàng rào tre vót nhọn chĩa ra tua tủa; Cành cây khô đâm tua tủa lên nền trời.

Viết, nói và nghe (trang 116)

Quy trình viết gồm có mấy bước? Người viết cần thực hiện những thao tác gì ở từng bước? Ý nghĩa của từng bước đối với quy trình tạo lập một bài viết là gì?

Trả lời:

Lập bảng tóm tắt yêu cầu đối với các kiểu bài như bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống (bài 6 và 7), và bài văn biểu cảm về con người (bài 10).

Trả lời:

Việc viết bản tường trình cần đảm bảo những yêu cầu gì?

Trả lời:

• Đúng thể thức: quốc hiệu, tiêu ngữ; địa điểm, ngày tháng; tên văn bản; người hoặc cơ quan nhận; họ tên, lớp của người viết; phần trình bày sự việc; lời cam đoan và chữ kí.
• Nội dung trung thực, khách quan: thời gian, địa điểm, diễn biến, người liên quan, nguyên nhân, hậu quả; không suy diễn, không đổ lỗi.
• Ngôn ngữ ngắn gọn, rõ ràng; có thể nêu đề nghị (nếu cần).

Sử dụng bảng dưới đây (kẻ vào vở) để tóm tắt nội dung bài viết trong mục Hướng dẫn phân tích kiểu văn bản của bài 6 (bài Ý nghĩa của sự tha thứ, trang 18–19).

Trả lời:

Lập dàn ý và viết đoạn mở bài cho hai trong ba đề dưới đây: Đề 1: Viết bài văn bày tỏ cảm xúc về một người bạn tốt đã từ lâu em chưa gặp. Đề 2: Viết bài văn bày tỏ cảm xúc về văn bản truyện em đã học. Đề 3: Viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật trong một văn bản truyện mà em đã học.

Trả lời: (chọn Đề 1 và Đề 3)

Đề 1 – Dàn ý: Mở bài: giới thiệu người bạn (tên, quen nhau khi nào, vì sao xa cách), cảm xúc nhớ mong. Thân bài: vài nét ngoại hình, tính cách gắn với kỉ niệm; một kỉ niệm sâu đậm nhất (kể ngắn, có chi tiết); điều em học được từ bạn; cảm xúc khi nghĩ về bạn lúc này. Kết bài: mong ước gặp lại, lời nhắn gửi.

Mở bài tham khảo: Đã ba mùa hè trôi qua kể từ ngày Khánh theo bố mẹ vào Đà Nẵng, vậy mà mỗi lần đi ngang gốc phượng đầu ngõ, tôi vẫn ngỡ sẽ thấy cậu ấy ngồi đó, tay cầm cuốn truyện tranh, chờ tôi đi học. Khánh không phải người bạn nói nhiều, nhưng là người đầu tiên chìa tay kéo tôi đứng dậy trong ngày tôi ngã xe trước cổng trường.

Đề 3 – Dàn ý (nhân vật ông Quơn-cơ trong Xưởng Sô-cô-la): Mở bài: giới thiệu truyện, nhân vật và nhận xét khái quát (một nhà sáng chế đầy đam mê, kì quặc mà đáng yêu). Thân bài: tài năng sáng tạo qua các phát minh trong nhà máy; niềm tự hào, hào hứng khi giới thiệu; cách nói năng, cử chỉ khác người; nghệ thuật xây dựng nhân vật (miêu tả hành động, lời nói, yếu tố tưởng tượng). Kết bài: ý nghĩa nhân vật, điều em học được.

Mở bài tham khảo: Có những nhân vật vừa xuất hiện đã khiến người đọc muốn bước theo họ. Ông Quơn-cơ trong đoạn trích Xưởng Sô-cô-la của Rô-a Đan là một nhân vật như thế: người dẫn đoàn khách vào nhà máy với dòng sông và con thác sô-cô-la, nói không ngớt về những sáng chế kì lạ của mình, sôi nổi như một đứa trẻ khoe món đồ chơi quý nhất.

Theo em, để có một bài trình bày hấp dẫn, người nói cần lưu ý những điều gì?

Trả lời: Chuẩn bị kĩ nội dung, ghi dàn ý ngắn ra thẻ thay vì đọc nguyên văn; mở đầu gây chú ý (một câu hỏi, một kỉ niệm); nói rõ, tốc độ vừa phải, ngừng ở chỗ quan trọng; nhìn người nghe, dùng cử chỉ tự nhiên; có thể dùng tranh ảnh minh họa; giữ đúng thời gian; mời người nghe đặt câu hỏi và đáp lại lịch sự.

Tập trình bày các nội dung chính đã thực hiện ở câu 15.

Trả lời: Em chọn một trong hai đề đã lập dàn ý, chuyển dàn ý thành bài nói khoảng 3 phút. Gợi ý trình tự với Đề 1: chào và giới thiệu đề (vài giây); đọc đoạn mở bài đã viết; kể kỉ niệm sâu đậm nhất bằng lời kể tự nhiên, nhấn giọng ở chi tiết cảm động; nói điều em học được từ bạn; kết bằng lời nhắn gửi. Khi tập, nhờ một bạn bấm giờ và nhận xét theo ba tiêu chí: nội dung đủ ý, giọng nói rõ ràng, có giao lưu với người nghe.